Leita ķ fréttum mbl.is

Jane ķ trjįnum, filman rśllar

Hśn var 23 įra menntuš sem ritari, en meš einlęgan og djśptęšan įhuga į dżrum. Hśn kom įriš 1960 til Gombe ķ Tansanķu meš žaš markmiš aš skoša atferli simpansa.

Jane Goodall gerši grundvallaruppgötvanir į atferli simpansa, m.a. sį hśn David Graybeard nota grein sem verkfęri til aš nį ķ fęšu. Į žeim tķma var įlitiš aš mašurinn vęri eina tegundin į jöršinni sem notaši verkfęri.

jane_orphan_closeshot3-688x451.jpgHrefna Sigurjónsdóttir og Margrét Björk Siguršardóttir skrifušu um feril Jane į vķsindavefinn fyrir nokkrum įrum. Žar segir:

Jane Goodall fęddist įriš 1934 ķ London į Englandi. Frį barnęsku var hśn afar įhugasöm um dżr, sér ķ lagi um framandi dżr Afrķku. Žegar henni baušst aš heimsękja vinafólk ķ Kenķa greip hśn tękifęriš og 23 įra gömul fór hśn til Afrķku ķ fyrsta sinn. Žar komst hśn fljótt ķ kynni viš fornleifa- og steingervingafręšinginn Louis S. B. Leakey sem heillašist af óbilandi įhuga hennar og žekkingu į dżrum. Hann réš hana sem ašstošarkonu sķna og sendi hana įriš 1958 aftur til London til aš lęra um atferli prķmata. Leakey taldi aš stóru aparnir gętu veitt innsżn ķ žróun prķmata og žar af leišandi žróun mannsins. Įriš 1960 sendi hann Goodall til Gombe ķ Tansanķu til aš fylgjast meš atferli simpansa. Meš sjónauka og skrifblokk aš vopni hóf Jane athuganir sķnar sem einkenndust af ótrślegri žolinmęši og žrautseigju.

Goodall gerši fljótt merkilegar uppgötvanir. Til dęmis aš simpansar voru ekki gręnmetisętur eins og įšur var tališ heldur voru žeir alętur lķkt og mašurinn. Žį uppgötvaši hśn einnig aš simpansar notušu verkfęri. Hśn fylgdist meš hvernig simpansarnir hreinsušu og snyrtu til greinar og notušu žęr svo eins og veišistangir til aš veiša termķta śr termķtahraukum. Žessi uppgötvun kollvarpaši žvķ žeirri hugmynd aš žaš vęri sérstaša mannsins aš nota verkfęri. Žessar merkilegu nišurstöšur uršu til žess aš frekari fjįrveitingar fengust ķ rannsóknir Goodall og žrįtt fyrir aš hśn hefši ekki lokiš grunnhįskólagrįšu var hśn tekin inn ķ doktorsnįm viš Cambridge-hįskóla.

ng_jg1965_chimpanzees.jpgRitstjórar National Geographic komust į snošir um rannsóknir Jane Goodall og fengu aš ljósmynda hana ķ feltinu gegn žvķ aš styrkja starfiš. Upp śr žvķ spratt einstakur bįlkur greina um simpansana og rannsóknir Jane og félaga, hver annarri betri.

Stuttu upp śr 1960 sendi National Geographic ljósmyndarann Hugo van Lawick og kvikmyndatökumenn til aš taka myndir af Jane og öpunum. Myndefniš var notaš ķ kvikmynd sem kom śt įriš 1965. En žaš lį sķšan óhreyft ķ įratugi uns žaš kom aftur ķ leitirnar. Brett Morgen fékk filmurnar ķ hendurnar og hófst handa viš aš rannsaka fyrstu įr Jane ķ Gombe, og var afraksturinn "Jane" frumsżndur ķ október sķšastlišnum.

Bķómyndin Jane fęr einróma lof gagnrżnenda og įhorfenda, og žykir bęši hjartnęm og vķsindalega fróšleg. Samkvęmt umsögnum er saga Jane sem frumkvöšuls ķ rannsóknum ķ forgrunni, en  įstaręvintżri Jane og Hugós bęttir viš tilfinningalegri vķdd (sem viš įstrķšufullu aparnir žrķfumst į).

Jane Goodall uppgötvaši snemma aš simpansanir og nįttśran žarfnast verndar okkar. Gengdarlaus ofnżting aušlinda jaršar eyšir bśsvęšum og śtrżmir dżrum og plöntum. Žess vegna stofnaši hśn Jane Goodall institute og feršast um heiminn til aš brżna fyrir (sérstaklega ungu) fólki aš vernda nįttśruna og minnka įhrif okkar į villtar tegundir og bśsvęši.

Viš ķslendingar vorum svo heppin aš Jane heimsótti okkur ķ fyrra og hélt stórkostlegt erindi ķ Hįskólabķói. Nś er unniš aš žvķ aš tryggja sżningarrétt į bķómyndinni um Jane ķ kvikmyndahśsum hérlendis, okkur til ununar, fróšleiks og hvatningar.

Jane - kvikmyndin.

Stikla af Jane.

NY Times review: ‘Jane’ Is an Absorbing Trip Into the Wild With Jane Goodall

Hrefna Sigurjónsdóttir og Margrét Björk Siguršardóttir. „Hver er Jane Goodall og hvert er hennar framlag til vķsinda og fręša?“ Vķsindavefurinn, 3. janśar 2011. Sótt 9. desember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=58124.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband