Leita frttum mbl.is

Ofvirkur skrifari 50.000 brfa heiraur me mrgs

Hvernig er best a heira miklar manneskjur?

Algeng lei er a nefna eitthva eftir eim, gtur, hs, bkur ea lfverur. Eftir Alexander von Humboldt (1769-1859) var nefnd hafstraumur, skip, sslur, bir, tindar, og fjldi tegunda lfvera, ar meal mrgs. Eftir Humboldt eru nefndar fleiri tegundir lfvera og stair en eftir nokkurri annari mannveru. ar me talinn David Attenborough.

275px-Humboldt_PenguinAlexander var prssneskur nttrufringur sem uppgtvai jafnhitalnur, grurbelti og samhengi nttrunnar. Um hi sastnefnda sagi hann, " essari lngu keju orsaka og afleiinga er ekki hgt a horfa einangraar stareyndir". Hann skilgreindi vef lfsins, sn sem vi hfum af nttrunni dag. Hann lagi annig grunninn a vistfri og umhverfisfri.

Vi rddum framlag Alexanders pistli, maurinn sem uppgtvai nttruna, sem innblsinn var af bkinni Uppfinning nttrunnar (The invention of nature - Andrea Wulf, 2015). Alexander var menntaur jarfringur en fr ungur a rum fimm ra leiangur til Suur amerku og kannai landshtti, lfrki og jarmyndanir. Hann hafi stru fyrir mlingum, tk me sr loftvog hvert sem var, en skapai sr nafn sem duglegur vsindamaur og sar sna einstku hfileika til a samtta stareyndir og skapa annig nja ekkingu.

Hann var afbura skarpur og minnugur en einnig kaflega virkur, hann m.a. lauk prfi undan sklaflgum snum. Hann skrifai rmlega 50.000 brf um vina og fkk sent um tvfaldann ann fjlda. Hann var einnig me mlglaari einstaklingum. bk Wulf er lst spaugilegum fundi Charles Darwin og Alexanders. S fyrrnefndi hafi lesi ferabk von Humboldts um S. amerku og heillast algerlega. Darwin sagi,

Vegna adum minnar hinni frgu persnulegu ferasgu [Humboldts], sem g kann or fyrir or a hluta, afr g a ferast til fjarlgra landa, sem fkk mig til a bja mig fram til siglingar skipi hennar htignarHvutta (HMS Beagle).

rtugur Darwin hitti Humboldt ( um sjtugt) mannamti. Margir hfu komi til a hitta Humboldt og ra vsindi. Humboldt hrsai Darwin fyrir fna ferasgu, en svo byrjai hann a tala. Hver spurning Darwins ea athugasemdir annara gesta voru kveikjan a langri einru. Og sveiflaist umruefni Alexanders fr nttrufri til heimspeki, fegur til stjarna. Eftir riggja tma eintal lauk fundinum og Darwin var losti. Hann hafi vonast til a ra vi Humboldt um str mynstur nttrunni og breytileika lfvera, en stainn urft a sitja undir samfelldri einru um allt, ekkert og allt ar milli, fram, afturbak, hli, hvolfi og undir stanslausum snningi.

etta var eini fundur Darwins og Humboldt, sem er virkilega sorglegt v bir bjuggu yfir frni til a samtta stareyndir og sj fyrir sr krafta sem verka lfverur yfir meginlnd og rvddir tmans. Humboldt hafi huga strfum Darwins, sent honum langt brf ar sem hann akkai honum fyrir ferabkina (Voyage of the Beagle) me tarlegum athugasemdum og spurningum. Humboldt hafi lst mrgum eirra tta sem byggu upp runarkenningu Darwins, t.d. samhlia alaganir plantna lkum meginlndum og samkeppni nttrunni sem var drifkrafturinn hugmyndinni um hvernig nttrulegt val gat byggt r alaganir. Darwin rissai einmitt ntur sitt eintak af ferabk Humboldts, ar sem lst var lfsbarttu Cabybara dranna vi Orinoco fljti Vensela og Klumbu. Hugmyndin um barttu fyrir lfinu var san skrar sett fram af Maltusi eins og ekkt er, en ntur Darwins benda til a arna hafi tendrast kveikurinn.

Andrea Wulf lsir v einnig bk sinni hvernig lokakafli uppruna tegundanna kallaist vi stemmingar ferabk Humboldts. Bar mlsgreinarnar lsa fyrstu einfaldri og frislli nttrusn, en hvetja lesendur til eftirtektar, og veita athygli sui nttrunnar, iandi lfkerfi, plantna og margskonar dra. Mlsgreinin bk Humboldts endar essum orum:

Skepnur skgarins draga sig hl ykkninu, fuglarnir fela sig undir laufi trjnna, ea sprungum steinanna. En samt, v sem virist vera gn, heyrum vi egar vi hlustir er lagt hin veikustu hlj berast um lofti, vi heyrum lgstemmdann titring, samfellt skvaldur, su skordranna sem fylla, ef okkur leyfist slkt orfri, allar lgri bylgjulengdir loftsins. Ekkert fr manninn betur til a finna vddir og orku ess sem lifir. Mgrtur skordra ferast um jarveginn og fljga umhverfis plnturnar sem eru urrkaar af strum slarinnar. Margvsleg hlj berast fr hverjum runna, fr rotnandi trjstofnum, glufum bergi og r jrinni sem grafin er sundur af elum, hundraftlum og smdrum. Svo margar raddir sem lsa v yfir, ll nttran andar; og a snum sund formum er lfi samofi sprungnum og urrum jarvegi, rtt eins og barmafullum vatnsfllum og lluloftinu sem umlykur okkur.

egar Darwin hitti Humboldt var hann kafi snu strsta bkmenntaverki. Cosmos var bk sem hann skrifai fyrir flk, allt flk ekki bara fringa ea listamenn.

ar dr saman stareyndir og ekkingu r llum ttum, me v a dla t brfum me spurningum og athugasemdum. Hann hlustai tplega hugmyndir annara, bara stareyndirnar sem hann reyndi a n utan um sjlfur. Kosmos var grarlega vinsl bk, a seldust 20.000 eintk skalandi fyrst ri og hn var dd og prentu mrgum tungumlum. Humboldt fr me flk einstakt feralag, fr geimnum og inn til jarar, gegnum jarskorpuna og inn mttulinn. Hann sveif um vetrabrautina og slkerfi, fjallai um far mannsins og lfrki, fr drum og plntum til rvera. Ein strsta hugmynd bkarninnar var s a jrin vri barmafull af lfi, ar sem lfverur hengu saman vef sem lktist fegursta og fngerasta neti.

arna fddist ntma hugmynd okkar um nttruna, og nokkrar mikilvgar frigreinar kjlfari. A mnu viti Alexander von Humboldt allan heiur skili, ekki sst ann a f mrgs nefnda eftir sr.

essi pistill og hinn fyrri hafa rtt kynnt tvo ri visgu og lfsstarfi Alexanders von Humboldts. Vonandi gefst okkur tmi til a rekja sar hrif hans ara hugsui, sn hans nlendurnar og rlahald, og ara forvitnilega vinkla.

Mynd af Humboldt mrgs er af vef wikimedia commons.

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Humboldt_Penguin.jpg


Sasta frsla | Nsta frsla

Bta vi athugasemd

Ekki er lengur hgt a skrifa athugasemdir vi frsluna, ar sem tmamrk athugasemdir eru liin.

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband