Leita Ý frÚttum mbl.is
Embla

FŠrsluflokkur: VÝsindi og frŠ­i

HenrÝetta Lacks, konan sem lif­i a­ eilÝfu, Ý frumurŠkt.

Viltu lifa a­ eilÝfu? Flestir segja jß og hugsa sig svo um. Spyrja yfirleitt Ý kj÷lfari­, hvers konar lÝf vŠri ■a­?

HenrÝetta Lacks var ekki spur­, og lÝf hennar eftir dau­an var alls ekki ■a­ sem b˙ast mŠtti vi­. Ůa­ var ekki HenrÝetta sjßlf sem lif­i, h˙n dˇ ˙r krabbameini. Ůa­ sem lif­i voru frumur sem lŠknirinn Howard W. Jones tˇk ˙r Šxlinu Ý leghßlsi hennar. Hann lřsti ■vÝ sem mj÷g sÚrst÷ku Šxli, mj˙ku og hlaupkenndu, hann kalla­i ■a­ red jello upp ß ensku. Frumurnar ˙r Šxlinu voru fyrstu mannafrumurnar sem uxu Ý rŠkt, og eru ■ekktar sem HeLa frumur.

HenrÝetta leita­i ßáJohn Hopkins sj˙krah˙sinu Ý Baltimore Ý jan˙ar 1951 ■vÝ ■etta var eini spÝtali borgarinnar sem me­h÷ndla­i bl÷kkufˇlk. Ůar unnu Jones, George Gey og Mary Kubicek. ┴ ■essum tÝma haf­i tekist a­ rŠkta frumur ˙r ÷­rum hryggdřrum, m.a. m˙sum, ß tilraunastofu en mannafrumur lif­u yfirleitt frekar stutt vi­ ■essar a­stŠ­ur. George og Mary h÷f­u um ßrabil stunda­ slÝkar tilraunir ßn ßrangurs, ■anga­ til frumur Henriettu komu inn ß ■eirra bor­. Stˇrkostleg bˇk Rebeccu Sklott rekur Šfi HenrÝettu Lacks, frumnanna og fj÷lskyldu hennar.

Fimm barna mˇ­irin HenrÝetta Lacks og frumulÝnan HeLa

henrietta_lacks_180215HenrÝetta Lacks ßtti fimm b÷rn me­ David eiginmanni sÝnum, s˙ yngsta Deborah var bara eins ßrs ■egar mˇ­ir hennar lÚst. David gaf leyfi fyrir krufningu og a­ lÝfsřni vŠru tekin fyrir rannsˇknir. Sřni­ sem HeLa frumurnar komu ˙r var reyndar teki­ vi­ sj˙kdˇmsgreiningu, a­ HenrÝettu forspur­ri. Fj÷lskyldan heyr­i ekki um frumurnar frß lŠknunum eftir andlßt hennar.

HeLa frumur uxu eins og arfi, fj÷lgu­u sÚr mj÷g hratt, gßtu lifa­ Ý lausn (■urftu ekki undirlag). ŮŠr ur­u ˇtr˙lega mikilvŠgar og notadrj˙gar, ■vÝ ■Šr ger­u fˇlki kleift a­ rannsaka eiginleika mannsins - Ý tilraunaglasi. LÝffrŠ­ingar ■ekkja ■essar frumur, margir hverjir ˙r sÝnum eigin rannsˇknum. ╔g veit ekki hvort Úg hef handleiki­ ■Šr sjßlfur, en m÷guleiki er a­ Halldˇr Ůormar hafi nota­ ■Šr Ý sÝnu frßbŠra veirufrŠ­inßmskei­i undir lok sÝ­ustu aldar.

Eitt ■ekktasta dŠmi um mikilvŠgi HeLa fruma er veirufrŠ­i. ┴ fimmta ßratugnum herja­i l÷munarveiki ß ■jˇ­ir heims. Jˇnas Salk haf­i fundi­ lei­ til a­ b˙a til bˇluefni, en takmarkandi var getan til a­ framlei­a nŠgilega miki­ af veirum. ═ ljˇs kom a­ sřkja mŠtti HeLa frumur me­ veirum, m.a. pˇlݡveirunni, og einangra miki­ magn ■eirra Ý kj÷lfari­. Ůarna leystist vandamßl Salk. B˙in var til HeLa verksmi­ja sem dŠldi ˙r veirum sem nota­ar voru Ý bˇluefni gegn l÷munarveiki.

Lacks fj÷lskyldan frÚttir af framhaldslÝfi HenrÝettu

Eiginma­ur og b÷rn HenrÝettu frÚttu ekki af framhaldslÝfi frumnanna fyrr en 2 ßratugum eftir dau­a hennar. George Gey og fÚlagar ßkvß­u a­ vernda fj÷lskyldu Henriettu me­ ■vÝ a­ segja a­ HeLa frumurnar hef­u komi­ ˙r konu Helen L. (Úg lŠr­i a­ h˙n hafi heiti­ Helen Lane). George spur­i fj÷lskylduna ekki ßlits, nÚ upplřsti hana um a­ frumur HenrÝettu vŠru nota­ar Ý rannsˇknum um allan heim.

Ůegar George Gey lÚst var ritu­ grein um st÷rf hans og HeLa frumurnar. Ůß afhj˙pa­ist nafn HenrÝettu fyrir heiminum, ■.e.a.s. a­allega vÝsindaheiminum. ═ bˇk Skloot er raki­ hvernig Šttingi hennar komst a­ ■vÝ a­ frumur ˙r henni vŠru Ý notkun ß tilraunastofum um vÝ­a ver÷ld. Ůi­ geti­ rÚtt Ýmynda­ ykkur uppnßmi­. Mamma er ekki dßin, en h˙n lifir bara sem frumur Ý skßl. Frumurnar ˙r m÷mmu voru sendar ˙t Ý geim, hafa veri­ sřktar me­ veirum, var sprauta­ Ý fanga til a­ athuga hvort krabbamein vŠru smitandi o.s.frv. Og HeLa frumurnar voru seldar, ß 25 dali flaskan, ■vÝ ■ˇ George hafi dreift frumunum af ˇeigingirni stofnu­u a­rir a­illar fyrirtŠki til a­ rŠkta og dreifa ■eim.

Nokkrir bla­amenn sřndu s÷gunni athygli og rŠddu vi­ fj÷lskylduna ß ßttunda ßratugnum. En fj÷lskyldan var verulega tortryggin, sem var skiljanlegt ■egar a­skilna­arstefnan var nřli­in undir lok, og lexÝan frß Tuskegee tilrauninni brann ß fˇlki. LŠknar h÷f­u lßti­ bl÷kkumenn lifa Ý ßratugi me­ sßrasˇtt (e. syphilis), sem au­velt er a­ lŠkna me­ sřklalyfjum, til a­ kanna fram■rˇun sj˙kdˇmsins. LŠknirinn Roland Pattillio sřndi fj÷lskyldunni ■ß sŠmd a­ rŠ­a vi­ ■au og upplřsa. Hann hÚlt lÝka mßl■ing til hei­urs HenrÝettu og frumunum hennar ß nÝunda ßratugnum. Fj÷lskyldan var sŠr­, en lÝka a­ vissu leyti stolt a­ frumur Šttmˇ­urinnar hafi or­i­ a­ svo miklu gagni.

DramatÝsk saga af HenrÝettu og fj÷lskyldun hennar

Drama­ Ý bˇk Skloot um HenrÝettu og frumurnar hennar er ■rÝ■Štt. Fyrst vitanlega saga HenrÝettu og frumnanna og Ý annan sta­ vanvir­ingin sem bl÷kkufˇlk var beitt af lŠkna- og vÝsindasamfÚlaginu.

═ ■ri­ja lagi er saga fˇlksins, Rebeccu sem ■arf a­ ßvinna sÚr traust fj÷lskyldunar en sÚrstaklega yngstu dˇtturinnar sem ■ekkti aldrei mˇ­ur sÝna. Deborah var vÝst mj÷g tortryggin og alv÷rugefin og tˇk mj÷g nŠrri sÚr ■ß sta­reynd a­ frumur mˇ­urinnar vŠru lifandi. Ůegar bla­akonan Rebecca bau­ Deboru inn ß tilraunastofu, ■ß tala­i h˙n vi­ frumurnar eins og h˙n sŠti vi­ sj˙krabe­ mˇ­ur sinnar... ═ bˇkinni er lřst hvernig Deborah tr˙­i ■vÝ a­ mˇ­ir sÝn lif­i enn Ý frumunum e­a a.m.k. sem andi sem hjßlpa­i Rebeccu og henni a­ segja s÷guna.

Bˇk Rebeccu Skloot opnar ß nŠrgŠtinn hßtt vi­kvŠman snertifl÷t vÝsinda og samfÚlags, og minnir okkur vÝsindamennina ß mikilvŠgi ■ess a­ rŠ­a vi­ fˇlk. Ekki sÝst ■egar unni­ er me­ sřni ˙r ■vÝ sja─║fu, e­a Šttingjum ■eirra. Saga HenrÝettu er ekki einst÷k.

Ů˙sundir annara frumulÝna t.d. ˙r Šxlum e­a fˇsturstofnfrumum eru nota­ar ß tilraunastofum um vÝ­a ver÷ld. Ůa­ ■ř­ir a­ ■˙sund a­rar fj÷lskyldur gŠtu veri­ Ý sama myrkri og fj÷lskylda HenrÝettu, og ■vÝ ■˙sund ß■ekkar sˇgur ˇsag­ar. Satt best a­ segja veit Úg ekki hvert vinnulag frumulÝffrŠ­inga er n˙ til dags. Hvort ■eir upplřsi fˇlk um ■ann m÷guleika a­ frumur ˙r lÝfsřnum kunni a­ vera rŠkta­ar og nřttar til rannsˇkna, jafnvel seldar af einhverju fyrirtŠki. Ma­ur vonar ■a­ vitanlega en reynsla sřnir a­ fˇlk ß til ˇnŠrgŠtni.

Kvikmynd bygg­ ß bˇk Rebeccu Skloot ver­ur sřnd ß st÷­ 2 Ý kv÷ld.

Kveikjan a­ pistilnum var samtal okkar Ínnu Gy­u SigurgÝsladˇttur lestarstjˇra ß Rßs 1, sem spilast Ý dag einnig.

Byggt a­ hluta ß eldri pistlum, m.a. fyrir vÝsindavef H═.

Arnar Pßlsson 13. mars 2015 Hver var HenrÝetta Lacks og hva­ eru HeLa-frumur?


GŠsamatur finnst ß ═slandi

Erf­afrŠ­ingar eiga nokkrar uppßhaldslÝfverur, t.a.m. vann Gregor Mendel me­ sykurbaunir og Thomas H. Morgan me­ ßvaxtaflugur. TilraunalÝfverur Ý erf­afrŠ­i eiga ■a­ flestar sammerkt a­ hafa stuttan kynslˇ­atÝma, vera au­veldar Ý eldi og frekar smßvaxnar. Helsta tilraunalÝfvera pl÷ntuerf­afrŠ­inga er gŠsamatur (Arabidopsis thaliana), smßvaxin planta sem finnst Ý AsÝu, Evrˇpu og AmerÝku.

Hinga­ til hefur gŠsamatur ekki fundist hÚrlendis, ekki frekar en ßvaxtaflugur. En nřlega uppg÷tva­ist stofn gŠsamatar Ý fyrsta skipti ß ═slandi. Tegundin fannst Ý maÝ 2015 ß jar­hitasvŠ­i vi­ Deildartunguhver. Eint÷kum var safna­ til ■urrkunar og ■eim sÝ­an komi­ fyrir Ý pl÷ntusafni AMNH ß Akureyri ■ar sem ■au fengu n˙meri­ VA21379. Blˇmkn÷ppum og laufbl÷­um var einnig safna­ ß sta­num fyrir litningagreiningu og ra­greiningu erf­amengis.

arabis_ni-uni-01_dcf78421_2132_001.jpgLitningarannsˇknir sta­festa au­kenni tegundarinnar, pl÷nturnar frß Deildartungu eru gŠsamatur. Ra­greining erf­amengis Ýslensku sřnanna var borin saman vi­ gagnasafn, sem inniheldur 1001 stofn gŠsamatar vÝ­svegar a­ ˙r heiminum. Engar vÝsbendingar eru um a­ Ýslenski stofninn sÚ uppruninn frß Nor­ur-AmerÝku. ═slensku sřnin eru skyldust ■eim sŠnsku en skyldleikastu­inn er lßgur. Ni­ursta­an er a­ ■ˇtt pl÷ntur sem fundust ß ═slandi sÚu skyldari stofnum frß SkandinavÝu en stofnum annars sta­ar frß, er ekki alveg ljˇst hva­an ■Šr eru Štta­ar.

Rannsˇknina framkvŠmdu Kesara Anamthawat-Jonsson prˇfessor vi­ LÝf- og umhverfisvÝsindadeild og Hj÷rtur Ůorbj÷rnsson vi­ Grasagar­ ReykjavÝkur og samstarfsmenn ■eirra vi­ Rannsˇknast÷­var Ý Brno TÚkklandi og Gregor Mendel stofnunina Ý VÝn.

Ni­urst÷­ur rannsˇknarinnar voru birtar Ý hinu Ýslenska b˙vÝsinda og nßtt˙rufrŠ­itÝmariti IAS.

Greinin er opin ß netinu: Icelandic accession of Arabidopsis thaliana confirmed with cytogenetic markers and its origin inferred from whole-genome sequencing.

Mynd af gŠsamat er ˙r skrß Nßtt˙rufrŠ­istofnunar ═slands.

Fyrst birt ß vef LÝf og umhverfisvÝsindastofnunar H═.


mbl.is GŠsamatur nefnist nř planta
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

Kˇralrifi­ Ý Kringlunni

Ef kˇralrifi­ mikla vŠri Ý Kringlunni e­a vi­ hli­ina ß ■ingh˙sinu Ý London, ■ß hef­um vi­ veri­ b˙in a­ gera eitthva­. Mannfˇlk lifir ofan jar­ar en ekki Ý vatni, ■ess vegna skynjum vi­ svo illa hamfarir sem eiga sÚr sta­ Ý sjˇ e­a v÷tnum. N˙ eiga sÚ sta­ margskonar hamfarir ne­an sjßvarmßls e­a Ý v÷tnum. Skˇlp frß borgum, i­na­i og landb˙na­i ey­ileggur lÝfrÝki vatna og sŠva, raskar jafnvŠgi vistkerfi og hlutf÷llum lÝfvera. Plastdrasl safnast upp Ý h÷fum, sem agnarsmßar agnir e­a grÝ­arstˇrir plastflekar. ŮvÝ er spß­ a­ magn plasts Ý hafinu ver­i meira lÝfmassi allra fiska ß­ur en langt um lÝ­ur.

áimg_2958b_litilseltjarnarnes24des15.jpg

Loftslagsbreytingar eru raunverulegar og af manna v÷ldum. ┴hrifin eru marg■Štt og alvarleg, t.d. gegnum s˙rnun sjßvar og hlřnun sem breytir farlei­um og ˙tbrei­slu tegunda.

Okkur er ■vÝ mi­ur enn tamt a­ hugsa um j÷r­ina sem eign e­a leikv÷ll, eitthva­ sem vi­ megum nřta okkur til vi­urvŠris e­a skemmtunar.

Alexander von Humbolt var einn sß fyrsti sem ßtta­i sig ß ■vÝ a­ lÝfrÝki jar­ar er samtvinna­ og heilstŠtt, a­ skˇgarnir anda og nŠra dřralÝf ß landi og vatni. Og a­ landb˙na­ur, i­na­ur og mannana tilvist hefur ßhrif ß lÝfrÝki­ og eiginleika jar­arinnar.

Reynum a­ sjß fyrir okkur kˇralrif Ý Kringlunni, e­a einhversta­ar Ý okkar eigin nŠrumhverfi. Ůß er au­veldara a­ ßtta sig ß vandanum og kveikja hjß sÚr viljann til a­ger­a. A­ger­irnar geta veri­ ■Šr a­ fer­ast gangandi e­a hjˇlandi, sleppa utanlandsfer­um, draga ˙r kaupŠ­inu, kaupa hluti sem eru umhverfisvŠnni (t.d. ekki umb˙­ir ˙r plati), ganga Ý e­a sty­ja samt÷k sem berjast fyrir verndun umhverfis og vera ˇhrŠdd vi­ a­ tala um mikilvŠgi umhverfisverndar nŠr og fjŠr.

Mynd er af hßdegissˇláÝ desember, tekin ß Seltjarnarnesi.


mbl.is FordŠmalaus f÷lnun Kˇralrifsins mikla
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

VÝsindagangan 22. aprÝl

VÝsindagangan (e. March for Science) fer fram Ý mi­bŠ ReykjavÝkur ß Degi Jar­ar, laugardaginn 22. aprÝl kl. 13. Markmi­ g÷ngunnar er a­ sřna vÝsindafˇlki samst÷­u og um lei­ fagna vÝsindum sem mikilvŠgri sto­ Ý lř­rŠ­islegu samfÚlagi.

┴ Degi Jar­ar, laugardaginn 22. aprÝl nŠstkomandi fer VÝsindagangan fram Ý mi­bŠ ReykjavÝkur. Um er a­ rŠ­a samst÷­umˇtmŠli me­ vÝsindasamfÚlaginu Ý BandarÝkjunum en meginvi­bur­urinn fer fram Ý Washington DC undir merkjum "March for Science".

Gengi­ ver­ur frß Skˇlav÷r­uholti kl. 13 ni­ur a­ I­nˇ, ■ar sem haldinn ver­ur umrŠ­ufundur um ■ß vß er ste­jar a­ vÝsindunum Ý BandarÝkjunum og vÝ­ar og ■Šr aflei­ingar sem ■÷ggun og ni­urskur­ur Ý vÝsindum hefur fyrir samfÚlagi­ og J÷r­ina.

Dagsetningin sem var­ fyrir valinu er tßknrŠn bŠ­i vegna ■ess a­ ßhugafˇlk um vÝsindi um allan heim taka h÷ndum saman ■ennan dag Ý VÝsindag÷ngunni, og vegna ■eirra geigvŠnlegu ßhrifa sem ■a­ mun hafa ß J÷r­ina ver­i vi­varanir vÝsindafˇlks um ßhrif loftslagsbreytinga virtar a­ vettugi.

UmrŠ­ufundurinn hefst kl. 14. Ý I­nˇ og frams÷gufˇlk ver­ur:

ávisindaganga.jpg

Ashley Mears, dˇsent Ý fÚlagsfrŠ­i vi­ Boston University

Halldˇr Bj÷rnsson, haf- og ve­urfrŠ­ingur vi­ Ve­urstofu ═slands

Ragnhildur Helgadˇttir, prˇfessor vi­ Lagadeild Hßskˇlans Ý ReykjavÝk

á

Fundarstjˇri: Erna Magn˙sdˇttir, forseti VÝsindafÚlags ═slendinga.

Allir eru velkomnir ß vi­bur­inn, vÝsindamenn sem og ßhugamenn um vÝsindi ß ÷llum aldri.

Meiri upplřsingar um ■ennan vi­bur­:á
- https://www.facebook.com/events/608584169266237/
- https://www.marchforscience.com/


Voru lo­fÝlar erf­afrŠ­ilega ˙rkynja­ir og var ˙tdau­i ■eirra ˇhjßkvŠmilegur?

Lo­fÝlar (Mammuthus primigenius) eru eitt frŠgasta dŠmi­ um ˙tdau­a tegund. Ůeir eru skyldir afrÝkufÝlnum (Loxodonta africana africana) og ßttu tegundirnar sameiginlegan forf÷­ur fyrir um 6,2ľ17,4 milljˇn ßrum*. VÝsindamenn hafa nß­ heillegu erf­aefni ˙r lo­fÝlshrŠjum sem var­veist hafa Ý sÝfreranum. Me­ n˙tÝmatŠkni er hŠgt a­ ra­greina erf­aefni­ og sko­a erf­afrŠ­i og s÷gu tegundarinnar. Ni­urst÷­ur benda til ■ess a­ lo­fÝlar ß Wrangel-eyju (■ar sem sÝ­ustu lo­fÝlarnir lif­u) hafi veri­ erf­afrŠ­ilega ˙rkynja­ir og a­ ef til vill voru ■eirra einu m÷gulegu ÷rl÷g ˙tdau­i.

Erf­amengi lo­fÝla

Hver er skyldleiki, fj÷lbreytileiki og ■rˇunarfrŠ­i lo­fÝla? MikilvŠgt skref til a­ svara ■essum spurningum var stigi­ af Love Dalen vi­ Nßtt˙ruminjasafni­ Ý Stokkhˇlmi og samstarfsm÷nnum hans sem birtu grein Ý Current Biology ßri­ 2015 um ra­greiningu ß erf­amengi tveggja lo­fÝla. Annar fÝllinn var frß SÝberÝu og um 45.000 ßra gamall – ■egar hann lif­i var stofninn stˇr og ˙tbrei­slan mikil. Hinn lo­fÝllinn er um 4.300 ßra og tilheyr­i smßum og einangru­um stofni ß Wrangel-eyju nor­an SÝberÝu rÚtt vestan Beringssunds. Eyjan er lÝtil, flatarmßl hennar er a­eins um 7.600 km2. Stofninn var um 500-1.000 dřr og tˇr­i ß eyjunni Ý um 6.000 ßr. Wrangel-eyjar var sÝ­asta vÝgi lo­fÝlanna en tali­ er a­ stofninn hafi dßi­ ˙t fyrir um 3.700-4.000 ßrum. Rannsˇknir hafa sřnt a­ lo­fÝlarnir ß Wrangel-eyju voru um fjˇr­ungi minni en meginlandsfÝlarnir, en dŠmi eru um enn smßvaxnari lo­fÝla ß KrÝt og eyjum undan str÷nd KalifornÝu**. Ůeir dˇu ■ˇ ˙t mun fyrr.

Ein merkilegasta ni­ursta­a greinar Dalen og fÚlaga er s˙ a­ lo­fÝllinn ß Wrangel-eyju haf­i minni arfblendni en lo­fÝllinn af meginlandinu. Arfblendni er mŠlikvar­i ß ■a­ hlutfall gena Ý erf­amengi einstaklings sem eru ß arfblendnu e­a arfhreinu formi. Ef einstaklingur fŠr sama eintak af geni frß bß­um foreldrum er vi­komandi arfhreinn um ■a­ gen. ═ flestum tegundum er arfblendni hß, margar ˙tgßfur eru til af hverju geni, og einstaklingar arfblendnir um flest e­a ÷ll sÝn gen. Ůa­ gefur tegundum ■rˇunarfrŠ­ilegt bolmagn til a­ svara ßskorunum framtÝ­ar. Lßg arfblendni (■a­ er lÝtill erf­abreytileiki) er ˇŠskileg. Ef einhver er arfhreinn um m÷rg gen er lÝklegt a­ vi­komandi sÚ arfhreinn um eina e­a fleiri ska­lega samsŠtu. Ůannig birtast genagallar. InnrŠktun lei­ir til minni arfblendni einstaklinga og eykur lÝkurnar ß ■vÝ a­ afkvŠmi fŠ­ist sem ■jßist af genag÷llum Samspil nßtt˙rulegs vals og stofnstŠr­ar Stofnerf­afrŠ­i fjallar um krafta sem hafa ßhrif ß erf­abreytileika innan hˇpa og tegunda. Veigamestu kraftarnir eru st÷kkbreytingar, hending (genafl÷kt), stofnstŠr­, stofnbygging og nßtt˙rulegt val.

St÷kkbreytingar lei­a til nřs breytileika. ŮŠr geta veri­ breytingar ß st÷kum b÷sum, en einnig innskot e­a ˙rfellingar af lengri strengjum, til dŠmis vegna svonefndra hoppandi gena (svokalla­ra st÷kkla***) . Ekki eru allar st÷kkbreytingar eins, sumar eru gˇ­ar (fˇ­ur fyrir a­l÷gun), margar eru hlutlausar (hafa engin ßhrif ß hŠfni), en stˇr hluti er ska­legur - skemma gen og lÝffrŠ­ileg kerfi (til dŠmis virkni hjartans, lyktarskyn, eiginleika h˙­ar og felds og svo framvegis).

Hending hefur ßhrif ß stofna ■vÝ myndun kynfruma og p÷run einstaklinga er t÷luver­ri tilviljun hß­. Hending er eins og teningakast, stundum koma upp fimm sexur - stundum engin. ┴hrif hendingar eru mest ef stofnar eru litlir. Ůß getur tilviljunin leitt til mikilla breytinga Ý tÝ­ni gena, jafnvel st÷kkbreytinga sem eru ska­legar fyrir tegundina.

Nßtt˙rulegt val er kraftur sem bŠ­i břr til a­laganir og var­veitir ■Šr. Nßtt˙rulegt val virkar best ef stofninn er stˇr og břr ■annig yfir ■eim erf­afj÷lbreytileika sem ■arf til a­ laga sig a­ breyttum a­stŠ­um og ■a­ sem er ekki sÝ­ur mikilvŠgt, nŠgilega stˇr til a­ a­ fjarlŠgja slŠmar ˙tgßfur (samsŠtur) gena.

Upps÷fnun ska­legra breytinga Ý lo­fÝlum ß Wrangel eyju

Rebekah Rogers og Montgomery Slatkin greindu upp ß nřtt g÷gn Dalen og fÚlaga ˙r ra­greiningu erf­amengja lo­fÝlanna tveggja, frß SÝberÝu og Wrangel-eyju. Ůau beindu sjˇnum a­ hlutfalli slŠmra breytinga og leitu­u sÚrstaklega a­ breytilegum st÷­um og ˙rfellingum ß genum e­a hlutum ■eirra. Ni­ursta­a ■eirra var s˙ a­ margskonar erf­agallar voru algengari Ý Wrangel-lo­fÝlnum en SÝberÝufÝlnum. Ůau fundu 25% fleiri ˙rfellingar Ý erf­amenginu sem ey­ilag­i e­a fjarlŠg­i gen, hŠrra hlutfall alvarlegra st÷kkbreytinga og hŠrra hlutfall hoppandi gena Ý Wrangel-fÝlnum.

Ni­urst÷­urnar eru nokku­ skřrar en samt ver­ur a­ slß varnagla. Einungis var unni­ me­ tvo einstaklinga, einn ˙r hvorum stofni. Ůa­ er m÷gulegt a­ ˙rkynja­ eintak hafi valist frß Wrangel-eyju og heilbrig­ur fÝll frß SÝberÝu. Ůa­ er ■vÝ nau­synlegt a­ kanna erf­aefni fleiri lo­fÝla og frß ÷­rum st÷­um til a­ meta hversu traust mynstri­ er.

A­rir stofnerf­afrŠ­ilegir e­a a­fer­alegir ■Šttir geta dregi­ fram ■au mynstur sem sßust Ý g÷gnunum. Helsta r÷ksemdin fyrir ■vÝ a­ g÷gnin sÚu lÝklega rÚtt er a­ ■ˇtt m÷gulegt sÚ a­ fß skekkju Ý eina mŠlistŠr­ vegna annarra ■ßtta er ˇlÝklegt a­ fß samskonar skekkju Ý ■Šr allar. Fyrst allar mŠlistikurnar benda Ý s÷mu ßtt er lÝklegt a­ mynstri­ sÚ raunverulegt.

Spyrja mß hva­ getur ˙tskřrt ■essa upps÷fnun ska­legra breytinga Ý stofninum. ┴stŠ­an er a­ ÷llum lÝkindum s˙ a­ stofninn var bŠ­i lÝtill og einangra­ur Ý margar aldir og ßr■˙sundir. Stofninn ß Wrangel-eyju var lÝklega a­eins um 500-1.000 dřr vegna takmarka­s bur­ar■ols eyjunnar. Nßtt˙rulegt val virkar ekki sem skyldi Ý litlum stofnum ■ar sem ■a­ nŠr ekki a­ hreinsa erf­agalla ˙r stofninum. Ef stofninn er of lÝtill er hŠtt vi­ a­ tÝ­ni slŠmra samsŠta Ý stofninum aukist me­ tÝmanum og einnig aukast lÝkur ß innrŠktun og arfhreinum erf­ag÷llum.

H÷fundar rannsˇknarinnar, Rogers og Slatkin, ßlykta a­ lo­fÝlastofninn ß Wrangel-eyju sÚ dŠmi um genahrun (e. genomic meltdown) og spyrja hvort ˙tdau­i ■eirra hafi veri­ ˇumflřjanlegur ■ar sem erf­amengi ■eirra var uppfullt af ska­legum breytingum og arfblendnin lÝtil.

Er genahrun lÝklegt Ý ÷­rum stofnum og tegundum?

LÝfverur hafa tvŠr meginlei­ir til a­ a­lagast nřju umhverfi; erf­abreytileika og sveigjanleika. Ef stofninn břr yfir nŠgilegum erf­abreytileika og er nŠgilega stˇr getur nßtt˙rulegt val leitt til a­l÷gunar hans a­ nřju a­stŠ­um. Hin lei­in er sveigjanleiki Ý atferli, formi e­a virkni lÝfvera. SlÝk a­l÷gunarhŠfni er innbygg­ Ý lÝfverur, en mismikil eftir tegundum og hˇpum. Dřr geta lagast a­ breytingum Ý umhverfi me­ ■vÝ a­ fŠra sig til. Pl÷ntur geta ekki fŠrt sig en margar geta hins vegar breytt vaxtarformi sÝnu til a­ breg­ast vi­ nřjum a­stŠ­um, vaxi­ ß einn hßtt Ý miklum ■urrki og annan veg Ý raka. SlÝkt finnst reyndar lÝka me­al dřra, til dŠmis Ý bleikju sem er me­ eina sveigjanlegustu ■roskun sem finnst me­al hryggdřra.

Genahrun eins og vir­ist hafa or­i­ Ý Wrangel-lo­fÝlunum er m÷gulegt Ý ÷­rum tegundum og er lÝklegast Ý tegundum sem eru me­ mj÷g litla stofnstŠr­ Ý langan tÝma. SamkvŠmt lÝkani Rogers og Slatkin er hŠtt vi­ a­ stofnar sem lenda Ý hringi­u smßrrar stofnstŠr­ar og erf­agalla ■okist ˇhjßkvŠmilega Ý ßtt a­ ˙tdau­a.

Vegna ßhrifa mannsins ß vistkerfi og b˙svŠ­i lÝfvera eru margar tegundir Ý ■eirri st÷­u a­ teljast ˇgna­ e­a Ý beinni hŠttu ß ■vÝ a­ deyja ˙t. LÝtil arfblendni eins og sßst Ý Wrangel-fÝlum sÚst Ý ÷­rum tegundum Ý ˙trřmingarhŠttu eins og ljˇnum, tÝgrum, tasmanÝuskollum, gˇrillum, blettatÝgrum og Ýsbj÷rnum. Nau­synlegt er a­ framkvŠma ßlÝka greiningar ß ■eim til a­ reyna a­ meta ßstand tegundanna og ■rˇunarfrŠ­ilegt ■rek.

Er hŠgt a­ spyrna vi­ genahruni tegunda?

LÝklega er besta lei­in til a­ sporna vi­ genahruni s˙ a­ koma Ý veg fyrir a­ stofnar villtra tegunda ver­i of litlir. Einnig ■arf a­ gera rß­stafanir til a­ draga ˙r uppskiptingu. Athafnir manna, til dŠmis lagning hra­brauta e­a bygging borga, hafa rofi­ b˙svŠ­i me­ ■eim aflei­ingum a­ stofnar einangrast og gen flŠ­a ekki ß milli ■eirra. Sem dŠmi eru simpansar n˙ klofnir Ý marga smŠrri hˇpa og hafa lÝtil samskipti, og ■ar me­ ver­ur genabl÷ndun ■eirra lÝtil. Vi­ slÝkar a­stŠ­ur getur genagallahringi­a komist Ý gang og ska­legar breytingar safnast upp Ý litlum stofni.

Dřragar­afrŠ­ingar vita a­ innrŠktun er ˇgnun vi­ vi­gang tegunda. ═ dřrag÷r­um eru haldnar ŠttbŠkur fyrir fßgŠt dřr og ■au sem eru Ý ˙trřmingarhŠttu, og einstaklingar (e­a sŠ­i) eru fluttir gar­a og landa ß milli til a­ tryggja erf­afrŠ­ilegan fj÷lbreytileika. Reyndar mß spyrja hvort a­ 100 gˇrillur Ý dřrag÷r­um sÚu Ý raun gˇrillur? Er tegundin var­veitt ef h˙n lifir ekki Ý sÝnu nßtt˙rulega umhverfi? Stˇra vandamßli­ er samt sem ß­ur ey­ing b˙svŠ­a og ofnřting jar­ar. Ůa­ a­ flytja ljˇnasŠ­i milli landa leysir ekki vandann.

HÚrlendis er vita­ um eina tegund sem hefur dßi­ ˙t frß landnßmi, ■a­ er geirfuglinn. Ínnur tegund Ý mikilli hŠttu er haf÷rninn. Reyndar finnst ÷rninn vÝ­ari en ß ═slandi en stofninn hÚr er agnarsmßr. Kristinn Haukur SkarphÚ­insson ß Nßtt˙rufrŠ­istofnun hefur kortlagt stofnstŠr­ hafarnarins ß ═slandi sÝ­ustu ÷ldina. Stofninn er n˙ um 150 einstaklingar sem mynda um 70 p÷r. Af ■eim verpa um 35 p÷r. ┴ fyrri hluta sÝ­ustu aldar var ÷rninn ofsˇttur, hrei­rum var steypt og eitru­ hrŠ Štlu­ refum l÷g­u marga erni. FŠst voru verpandi p÷r innan vi­ tuttugu. Spurning er hvort stofninn hÚrlendis hafi or­i­ of lÝtill til a­ vi­haldast. Ůa­ ver­ur a­ rannsaka me­ ■vÝ a­ greina erf­abreytileika Ý stofnum hÚrlendis og ytra.

Samantekt

  • Erf­afrŠ­ileg mynstur, genagallar og lßg arfblendi benda til erf­afrŠ­ilegs hruns Ý lo­fÝlum ß eyju nor­an SÝberÝu.
  • Nßtt˙rulegt val virkar verr Ý litlum stofnum og nŠr ekki a­ hreinsa burt ska­legar breytingar.
  • M÷guleiki er ß genahruni Ý ÷­rum tegundum me­ smßa stofnstŠr­, me­al annars ljˇnum, gˇrillum og Ýsbj÷rnum.

Heimildir og athugasemdir:

  • Palkopoulou E, Mallick S, Skoglund P, Enk J, Rohland N, Li H, Omrak A, Vartanyan S, Poinar H, G÷therstr÷m A, Reich D og DalÚn L. (2015). Complete genomes reveal signatures of demographic and genetic declines in the woolly mammoth. Current Biology. 2015 25 (10):1395-400. doi: 10.1016/j.cub.2015.04.007.
  • Rogers R.L. og Slatkin M. (2017). Excess of genomic defects in a woolly mammoth on Wrangel island. PLoS Genetics. 13(3):e1006601. doi: 10.1371/journal.pgen.1006601.
  • Um nßtt˙rurannsˇknir ß Wrangel eyju - sÝ­a National Geographic.
  • *Mikil skekkja Ý mati ß a­skilna­i lo­fÝla og afrÝkufÝla er vegna ■ess a­ ■a­ er byggt ß DNA g÷gnum og a­ vi­mi­ vantar me­ aldursgreindum steingervingum.
  • **Leifar dvergvaxta lo­fÝla hafa fundist ß nokkrum eyjum, m.a. ß Santa Rosa og ÷­rum eyjum undan str÷nd KalifornÝu og ß KrÝt.
  • ***St÷kklar eru DNA snÝkjudřr, ■eir lifa og deyja ß DNA formi. Ůeir eru aldrei lifandi vera Ý sjßlfu sÚr, bera einungis upplřsingar sem eru afrita­ar og innlimast og fj÷lga sÚr.

Pistillinn var rita­ur fyrir vÝsindavefinn, titli var breytt lÝtillega.

Arnar Pßlsson. äEr rÚtt a­ lo­fÝlar hafi veri­ erf­afrŠ­ilega ˙rkynja­ir og var ˙tdau­i ■eirra ˇhjßkvŠmilegur?ô VÝsindavefurinn, 6. aprÝl 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=73765.

╔g vil ■akka Leifi Hauksyni og Dagnřju Sveinbj÷rnsdˇttur margfaldlega fyrir hjßlpina vi­ pistilinn. Kveikjan var upphringing frß Leifi og samtal okkar Ý SamfÚlaginu 7. mars (um upps÷fnun genagalla Ý lo­fÝlum og ÷rl÷g tegundanna). Ritstjˇrn VÝsindavefsins tˇk vel Ý a­ fß pistil um lo­fÝlana og hjßlpa­i miki­ me­ textann.


Stjˇrnv÷ld lÝta ß steinsteypu sem menntun

Hßskˇlar ß ═slandi eru undirfjßrmagna­ir mi­a­ vi­ Hßskˇla ß nor­url÷ndum og Ý nor­ur Evrˇpu.

═ dřragar­i George Orwell voru sum dřrin jafnari en ÷nnur. SvÝnin sem stjˇrnu­u ger­u vel vi­ sjßlfa sig, ß me­an hin dřrin h÷f­u ■a­ skÝtt.

Fyrir nokkru uppg÷tva­i einhver ß al■ingi ═slendinga, Ý rÝkisstjˇrn e­a fjßrmßlarß­uneytinu snilldar brellu til a­ spara pening. Brellan felur Ý sÚr, a­ ■egar rÝki­ semur um hŠrri laun tiltekins hˇps, ■ß fylgir ekki nŠgt fÚ til stofnanna sem ■eir vinna hjß. Ůetta sÚst t.d. Ý Hßskˇla ═slands. RÝki­ samdi vi­ hßskˇlakennara og prˇfessora um r˙mlega 20% launahŠkkanir ßri­ 2015. En Ý fjßrl÷gum fyrir 2016 hŠkka­i framlag til Hßskˇla ═slands ekki Ý samrŠmi vi­ kjarasamninginn. ŮvÝ situr skˇlinná upp me­ halla, hann ver­ur vitanlega a­ borga starfsm÷nnunum hŠrri laun en skortir fjßrmagn til ■ess. Aflei­ingin er s˙ a­ nßmskei­ eru l÷g­ ni­ur, ÷nnur kennd me­ 30% minna framlagi kennara, og verklegar Šfingar og fer­ir eru skornar ni­ur, yfirvinna og nřrß­ningar banna­ar og lausrß­num starfsm÷nnum sagt upp.

Hßskˇli ═slands tˇk ■ßtt Ý ni­urskur­i ß rÝkis˙tgj÷ldum eftir hrun, ß sama tÝma og hann tˇk vi­ fleiri nemendum. Hann er rekinn fyrir mun minna fÚ en sambŠrilegir hßskˇlar ß nor­url÷ndum. Langvarandi svelti birtist bŠ­i Ý Ý hr÷rnandi h˙snŠ­i, tŠkjab˙na­i og kerfum, en einnig Ý versnandi kennslu, lÚlegra nßmsframbo­i, tŠrandi vinnuumhverfi og hr÷rnandi

Aflei­ingin er lÚlegra nßm til handa ■eirri kynslˇ­ sem n˙ nemur Ý hßskˇlunum.

═ ■essu ljˇsi er ßgŠtt a­ rifja upp ˙rskur­ kjararß­s, sem birtist eftir oktˇberkosningarnar. Ůar voru laun al■ingismanna hŠkku­ um tŠp 45%. Al■ingi sam■ykkti fegrunara­ger­ ß kl˙­rinu, en veruleikinn sem birtist Ý launahŠkkunum toppanna er annar en sß sem almenningur e­a a­rir rÝkisstarfsmenn lifa vi­. Fjßrl÷g e­a fjßraukal÷g til Al■ingis ver­a ÷rugglega nŠg til a­ standa fyrir ■essum aukna launakostna­i. Me­al starfsmanna rÝkisins eru ■vÝ sumir jafnari en a­rir.

Nřjasta ˙tspili­ er svo ߊtlun um rÝkisframl÷g til ßrsins 20120. SamkvŠmt bˇkhaldinu ß a­ auka fjßrl÷g til hßskˇlanna, en Ý tilfelli H═ er aukningin eyrnamerkt H˙si Ýslenskra frŠ­a. Me­ ÷­rum or­um, n˙verandi rÝkisstjˇrn lÝtur ß steinsteypu sem Ýgildi menntunar. ╔g get alveg lofa­ ■vÝ a­ steinsteypa getur ekki hj˙kra­ sj˙klingi, mennta­ ungvi­i, reikna­ ˙r stŠr­ fiskistofna e­a li­sinnt fˇrnarl÷mbum kynfer­isofbeldis.

Jˇn Atli Benediktsson fjalla­i um fjßrmßlaߊtlun rÝkisstjˇrnarinnar Ý vi­tali vi­ Stundina. Ůar segir:

Vi­ teljum afar misvÝsandi og beinlÝnis ruglandi a­ H˙s Ýslenskra frŠ­a sÚ Ý ßŠtluninni sett inn me­ framl÷gum til hßskˇlanna. Íll hŠkkun framlaga Ý mßlaflokki hßskˇla fer til byggingar H˙ss Ýslenskra frŠ­a fyrstu ßrin, ■.e. ekki er gert rß­ fyrir hŠkkun framlaga til hßskˇlanna fyrr en eftir a­ h˙si­ hefur veri­ reist ßri­ 2020. Ůß munu losna um 700 milljˇnir krˇna og 1.500 milljˇnir ßri­ 2021. Ůetta ■ř­ir a­ hßskˇlastigi­ ■arf a­ bÝ­a Ý 4 ßr eftir innspřtingu sem ■ˇ er mj÷g hˇgvŠr.

Menntun er undirsta­a samfÚlags manna. Au­vita­ ■urfum vi­ h˙snŠ­i fyrir kennslu og rannsˇknir, en ■a­ er glaprŠ­i a­ taka ■a­ af rekstrarfÚ Hßskˇlanna.

Eins og Al■ingi fŠr ÷rugglega nŠga fjßrveitingu til a­ ■ingmenn fß ÷rugglega sÝna 45% launahŠkkun er ˇlÝklegt a­ nŠsta vi­bygging vi­ Al■ingi lei­i til fŠkkunar ■ingmanna e­a lŠkkunar ■ingfararkaups. Napˇleon og fÚlagar passa sÝnar k÷kur, og bjˇ­a ungu kynslˇ­inni steinsteypu Ý sta­ menntunar.


Opin vÝsindi

═ gamla daga voru brÚf eina lei­ frŠ­imanna til a­ eiga samskipti. Fer­al÷g voru l˙xus ß nÝtjßndu ÷ld, og ef t.d. ■řskir og bandarÝskir nßtt˙rufrŠ­ingar h÷f­u ßhuga ß sama vi­fangsefni skrifu­u ■eir brÚf frekar en a­ heimsŠkja hvorn annann.

Íld brÚfanna var kveikjan a­ vÝsindatÝmaritum n˙tÝmans. ┴ ■eim tÝma var prentun kostna­ars÷m og gengu ■vÝ ßhugamenn og fÚl÷g Ý samstarf vi­ prentsmi­jueigendur um ˙tgßfu vÝsindarita. Kjarninn Ý samkomulagi ■eirra var a­ vÝsindamenn ritu­u greinar, afs÷lu­u sÚr h÷fundarÚttinum til ˙tgefenda sem sßu sÝ­an um prentun og dreifingu. ┌tgefendur ÷flu­u tekna me­ ßskriftum. Kerfi­ var til mikilla heilla, fj÷ldi vÝsindarita margfalda­ist og ni­urst÷­ur og ■ekking dreif­ist til vÝsindasamfÚlagsins.

Um lok sÝ­ustu aldar haf­i landslagi­ breyst, me­ neta­gangi a­ vefsÝ­um og rafrŠnum ˙tgßfum vÝsindagreina. Prentunin var ekki lengur nau­synleg, og framsřnt fˇlk sß a­ e.t.v. vŠru ˙tgefendu ekki nau­synlegir heldur. Margir rßku sig nefnilega ß a­ ■eir gßtu ekki nßlgast allar birtar vÝsindagreinar, ■vÝ a­ ˙tgefendur kr÷f­ust ßskriftar e­a eingrei­slu fyrir. Einnig var ■a­ dßlÝti­ skrřti­ a­ vÝsindamennirnir gßfu frß sÚr h÷fundarÚtt en ■urftu sÝ­an allir a­ vera ßskrifendur a­ tÝmaritum til a­ geta lesi­ sÚr til.

Public library of science og Biomed central breyttu landslagi vÝsinda˙tgßfu. Ůau bu­u upp ß nřtt lÝkan, ■ar sem vÝsindagreinar voru opnar ÷llum ß j÷r­inni (me­ netsamband) gegn ■vÝ a­ h÷fundar e­a stofnanir ■eirra greiddu umsřslugjald. Einng spruttu upp gjaldfrjßlsar skrßarhirslur fyrir handrit e­a birtar greinar, eins og arxiv.org sÝ­a sem e­lisfrŠ­ingar nota. A­alhugmyndin hÚr er opinn a­gangur (open access), ■.e. sß a­ samfÚlagi­ styrkir rannsˇknir og a­ samfÚlagi­ ß skili­ a­ ni­urst÷­ur ■eirra sÚu ÷llum a­gengilegar. N˙ er ■a­ svo a­ rannsˇknasjˇ­ur Ýslands, sem styrkir meirihluta grunnrannsˇkna hÚrlendis krefst ■ess a­ vÝsindalegar ni­urst÷­ur sÚu a­gengilegar Ý opnum grunnum e­a vÝsindaritum me­ opinn a­gang.

Nřveri­ var opna­ur gagnagrunnur fyrir Ýslensku hßskˇlanna opinvisindi.is.

Ůar er hŠgt a­ sko­a greinar eftir starfsmenn hßskˇlanna.á

Skyldar greinar

Arnar Pßlsson 7. j˙lÝ 2014 PLoS 1 upp Ý 100.000

Arnar Pßlsson 15. aprÝl 2014 Ritrřni og skuggahli­ar vefsins

Arnar Pßlsson 16. j˙lÝ 2013 Opi­ a­gengi ß ═slandi

Arnar Pßlsson 11. jan˙ar 2013 A­ senda Ý PLoS One

Arnar Pßlsson 4. mars 2013 Nř opin tÝmarit ß svi­i lÝffrŠ­i


Ë­ur Ý bˇks÷lu st˙denta

Bˇkin er ein merkilegasta uppfinning mannsins. Hugmyndirnar sem bŠkur ger­u forfe­rum okkar a­ skrß, lesa og melta, opnu­u nřjar vÝddir Ý s÷gu lÝfsins ß j÷r­inni. Ůß gat ein tegund samtengt andlega hŠfileika sÝna, lŠrt hvert af ÷­ru, ■rˇa­ hugmyndir og tengt saman ■ekkinguna.

Bˇkin gaf okkur lÝka tŠkifŠri til a­ rannsaka tilfinningar okkar og samfÚlag. Gˇ­ skßld setja okkur Ý spor landnßmskvenna e­a go­a sem fŠ­a ˙lfa, l÷greglu sem bor­a svi­akjamma e­a st˙lku sem ■vŠr ■vott Ý ReykjavÝk, og um lei­ ˙tvÝkka okkar tilfinningalega rˇf og skilning ß me­brŠ­rum okkar og systrum.

Ůegar Úg var Ý BS nßmi var bˇksala st˙denta ein skemmtilegasta uppg÷tvunin. ┴ efri hŠ­inni voru heillandi skßlds÷gur og frŠ­ibŠkur sem ma­ur gat glugga­ Ý. Margar af athyglisver­ustu bˇkum sem Úg hef lesi­ komu ˙r hillum bˇks÷lunnar. Sem ungur lÝffrŠ­inemi var frßbŠrt a­ lesa Wonderful life eftir Stephen J. Gould e­a The blind watchmaker eftir Richard Dawkins, en einnig Ëdau­leika Milan Kundera, Mˇmˇ eftir Michael Ende e­a Myndin af Dorian Gray eftir Oscar Wilde. Ma­ur ■rÝfst ekki ß fiskum e­a fiskavÝsindum einum saman.

Bˇkalestur og bˇkab˙­ir hafa veri­ ß undanhaldi, Ý n˙tÝma nets og ■˙sund sjˇnvarpsrßsa. ╔g tel fjarska mikilvŠgt fyrir okkur sem manneskjur og samfÚlag a­ lesa vanda­a texta. Undir ■ann flokk fellur ekki brˇ­urpartu netskrifa - ■.a.m. ■essi pistill. Ůa­ vi­urkennist f˙slega a­ y­ar Šruver­ugur er ekki barnanna bestur, hef blogga­ of lengi og illa, tÝst um ˇmerkilega hluti, en blessunarlega sloppi­ vi­ snjßldursskrudduskrifin. ŮvÝ tˇk Úg ■ß ßkv÷r­un Ý fyrra a­ blogga minna og lesa meira.

Nema e.t.v. ■egar Úg ■arf a­ blogga um mikilvŠgi ■ess a­ lesa, og til a­ minna fˇlk ß ˙ts÷lu bˇks÷lu st˙denta...

Ůessi mynd af fiski hefur enga tengingu vi­ pistilinn - en myndefni er mi­ill n˙tÝmans.img_1177.jpg


Forngar­arnir miklu, bygg­amynstur Ý nřju landi

┴rni Einarsson dřravistfrŠ­ingur, forst÷­uma­ur Nßtt˙rurannsˇknast÷­varinnar vi­ Mřvatn og gestaprˇfessor vi­ LÝf- og umhverfisvÝsindadeild H═ flytur erindi LÝffrŠ­istofu.

Fyrirlesturinn nefnist "forngar­arnir miklu, bygg­amynstur Ý nřju landi".

F÷studaginn, 17. mars 2017 - 12:30 Ý stofu 131 Ý Ískju.

═ Ůingeyjarsřslum finnast um 700 km af eldfornum gir­ingum, langflestar bygg­ar ˙r torfi. Gar­l÷gin eru frß fyrri hluta Ůjˇ­veldisaldar, um 950ľ1100. Gir­ingarnar voru samhangandi allt frß Mřvatni og ˙t ß Tj÷rnes. ŮŠr girtu bygg­ina af ogáhˇlfu­u hana ni­ur og gefa fßgŠta mynd af bygg­inni vi­ upphafi­ ß miklu breytingaskei­i ═slandss÷gunnar. ┌tbrei­sla og ■Úttleiki bŠja var mun meiri ß ■essum tÝma en sÝ­ar var­. áGir­ingarnar voru ■ß, eins og n˙ til a­ hefta f÷r b˙fjßr, en t˙lkun kerfisins sem ■Šr mynda er vandkvŠ­um bundin ■vÝ a­ engar heildstŠ­ar kenningar eru til um gir­ingamynstur. Talsvert gagn mß ■ˇ hafa af kenningum atferlisvistfrŠ­innar um helgun landsvŠ­a, ■vÝ a­ gir­ingar hafa tilhneigingu til a­ fylgja landamerkjum. Landamerkjum ver­ur best lřst me­ sto­ Ý vistfrŠ­irannsˇknum ß landnßmi ■ar sem samkeppni rÝkir um jar­nŠ­i og landnemar leitast vi­ a­ ey­a sem minnstum tÝma Ý a­ verjast ßgangi. Bygg­amynstur sem skapast vi­ slÝkar a­stŠ­ur er bŠ­i fyrirsjßanlegt og reglulegt og fer mest eftir landslagi. Auk merkjagar­a voru gar­ar hla­nir til a­ hˇlfa ni­ur b˙stofna og vernda slŠgjul÷nd.

Fornveggirnir miklu - ┴rni Einarsson mynda­i┴rni Einarsson er dřravistfrŠ­ingur, forst÷­uma­ur Nßtt˙rurannsˇknast÷­varinnar vi­ Mřvatn og gestaprˇfessor vi­ LÝf- og umhverfisvÝsindadeild H═. Hann lauk doktorsprˇfi frß Aberdeenhßskˇla, Skotlandi 1975, sem bygg­ist ß rannsˇknum ß ßrlegu landnßmi fugla ß varpst÷­vum. á┴rni hefur unni­ a­ řmsum rannsˇknum ß vistfrŠ­i Mřvatns. Einnig hefur hann stunda­ rannsˇknir ß svi­i fornvistfrŠ­i og tengdum greinum, m.a. ß fornaldargar­l÷gum og ÷­rum minjum Ý Ůingeyjarsřslum og t˙lkun fornrita.

Dagskrß fyrirlestra lÝffrŠ­istofu vori­ 2017.

A­gangur er ˇkeypis og eru allir velkomnir.

Bloggpˇstur ■essi er endurprentun ß tilkynningu um erindi­, ßgripi­ skrifa­i ┴rni Einarsson.


═ hringi­u genagalla - var ˙tdau­i lo­fÝlanna ˇumflřjanlegur?

Lo­fÝlar (Mammuthus primigenius) eru eitt frŠgasta dŠmi­ um ˙tdau­a tegundar.á VÝsindamenn hafa nß­ heillegu erf­aefni ˙r lo­fÝlshrŠjum sem var­veist hafa Ý sÝfreranum. Me­ n˙tÝmatŠkni er hŠgt a­ ra­greina erf­aefni­, og sko­a erf­afrŠ­i og s÷gu tegundarinnar. Ni­urst÷­urnar benda til a­ lo­fÝlar ß Wrangel eyju hafi veri­ erf­afrŠ­ilega ˙rkynja­ir, og a­ e.t.v. hafi ˙tdau­i veri­ ■eirra einu m÷gulegu ÷rl÷g.

Love Dalen vi­ nßtt˙ruminjasafni­ Ý Stokkhˇlmi og samstarfsmenn birtu Ý Current Biology 2015 grein um ra­greiningu ß tveimur lo­fÝlum. Annar er frß SÝberÝu og er um 45,000 ßra gamall ľ ■egar stofninn var stˇr og ˙tbrei­slan mikil. Hinn lo­fÝllinn var ˙r smßum og einangru­um stofni ß Wrangel eyju, og er um 4300 ßra.

Wrangel eyja er nor­an SÝberÝu, og er um 7,600 km2. Stofninn var um 500-1000 dřr, og tˇr­i ß eyjunni Ý um 6000 ßr. Tali­ er a­ sÝ­ustu lo­fÝlarnir hafi dßi­ ■ar fyrir um 2000-2500 ßrum.

Ein merkilegasta ni­ursta­a greinar Dalen og fÚlaga er s˙ a­ lo­fÝllinn ß Wrangel eyju var me­ minni arfblendni en lo­fÝllin af meginlandinu. Arfblendni er mßlikvar­i ß ■a­ hlutfall gena Ý erf­amengi einstaklinga (e­a hˇps) sem eru ß arfblendnu e­a arfhreinu formi.

Kveikjan a­ pistlinum var upphringing frß Leifi Haukssyni Ý SamfÚlaginu. Hann rŠddi vi­ okkur 7. mars um upps÷fnun genagalla Ý lo­fÝlum og ÷rl÷g tegundanna. ŮvÝ mi­ur gaf Úg mÚr ekki tÝma til a­ tvinna allar hugmyndirnar ˙r samtalinu inn Ý pistilinn, en lengri ˙tgßfa er Ý vinnslu fyrir vir­ulegri vettvang.

Heimildir og athugasemdir.
Palkopoulou E, Mallick S, Skoglund P, Enk J, Rohland N, Li H, Omrak A, Vartanyan S, Poinar H, G÷therstr÷m A, Reich D, DalÚn L. Complete genomes reveal signatures of demographic and genetic declines in the woolly mammoth. Current Biology. 2015 25(10):1395-400. doi: 10.1016/j.cub.2015.04.007.

Rogers RL, Slatkin M. Excess of genomic defects in a woolly mammoth on Wrangel island. PLoS Genetics. 2017 13(3):e1006601. doi: 10.1371/journal.pgen.1006601.


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband