Leita ķ fréttum mbl.is
Embla

Fęrsluflokkur: Vķsindi og fręši

Óšur ķ bóksölu stśdenta

Bókin er ein merkilegasta uppfinning mannsins. Hugmyndirnar sem bękur geršu forfešrum okkar aš skrį, lesa og melta, opnušu nżjar vķddir ķ sögu lķfsins į jöršinni. Žį gat ein tegund samtengt andlega hęfileika sķna, lęrt hvert af öšru, žróaš hugmyndir og tengt saman žekkinguna.

Bókin gaf okkur lķka tękifęri til aš rannsaka tilfinningar okkar og samfélag. Góš skįld setja okkur ķ spor landnįmskvenna eša goša sem fęša ślfa, lögreglu sem borša svišakjamma eša stślku sem žvęr žvott ķ Reykjavķk, og um leiš śtvķkka okkar tilfinningalega róf og skilning į mešbręšrum okkar og systrum.

Žegar ég var ķ BS nįmi var bóksala stśdenta ein skemmtilegasta uppgötvunin. Į efri hęšinni voru heillandi skįldsögur og fręšibękur sem mašur gat gluggaš ķ. Margar af athyglisveršustu bókum sem ég hef lesiš komu śr hillum bóksölunnar. Sem ungur lķffręšinemi var frįbęrt aš lesa Wonderful life eftir Stephen J. Gould eša The blind watchmaker eftir Richard Dawkins, en einnig Ódaušleika Milan Kundera, Mómó eftir Michael Ende eša Myndin af Dorian Gray eftir Oscar Wilde. Mašur žrķfst ekki į fiskum eša fiskavķsindum einum saman.

Bókalestur og bókabśšir hafa veriš į undanhaldi, ķ nśtķma nets og žśsund sjónvarpsrįsa. Ég tel fjarska mikilvęgt fyrir okkur sem manneskjur og samfélag aš lesa vandaša texta. Undir žann flokk fellur ekki bróšurpartu netskrifa - ž.a.m. žessi pistill. Žaš višurkennist fśslega aš yšar ęruveršugur er ekki barnanna bestur, hef bloggaš of lengi og illa, tķst um ómerkilega hluti, en blessunarlega sloppiš viš snjįldursskrudduskrifin. Žvķ tók ég žį įkvöršun ķ fyrra aš blogga minna og lesa meira.

Nema e.t.v. žegar ég žarf aš blogga um mikilvęgi žess aš lesa, og til aš minna fólk į śtsölu bóksölu stśdenta...

Žessi mynd af fiski hefur enga tengingu viš pistilinn - en myndefni er mišill nśtķmans.img_1177.jpg


Forngaršarnir miklu, byggšamynstur ķ nżju landi

Įrni Einarsson dżravistfręšingur, forstöšumašur Nįttśrurannsóknastöšvarinnar viš Mżvatn og gestaprófessor viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild HĶ flytur erindi Lķffręšistofu.

Fyrirlesturinn nefnist "forngaršarnir miklu, byggšamynstur ķ nżju landi".

Föstudaginn, 17. mars 2017 - 12:30 ķ stofu 131 ķ Öskju.

Ķ Žingeyjarsżslum finnast um 700 km af eldfornum giršingum, langflestar byggšar śr torfi. Garšlögin eru frį fyrri hluta Žjóšveldisaldar, um 950–1100. Giršingarnar voru samhangandi allt frį Mżvatni og śt į Tjörnes. Žęr girtu byggšina af og hólfušu hana nišur og gefa fįgęta mynd af byggšinni viš upphafiš į miklu breytingaskeiši Ķslandssögunnar. Śtbreišsla og žéttleiki bęja var mun meiri į žessum tķma en sķšar varš.  Giršingarnar voru žį, eins og nś til aš hefta för bśfjįr, en tślkun kerfisins sem žęr mynda er vandkvęšum bundin žvķ aš engar heildstęšar kenningar eru til um giršingamynstur. Talsvert gagn mį žó hafa af kenningum atferlisvistfręšinnar um helgun landsvęša, žvķ aš giršingar hafa tilhneigingu til aš fylgja landamerkjum. Landamerkjum veršur best lżst meš stoš ķ vistfręširannsóknum į landnįmi žar sem samkeppni rķkir um jaršnęši og landnemar leitast viš aš eyša sem minnstum tķma ķ aš verjast įgangi. Byggšamynstur sem skapast viš slķkar ašstęšur er bęši fyrirsjįanlegt og reglulegt og fer mest eftir landslagi. Auk merkjagarša voru garšar hlašnir til aš hólfa nišur bśstofna og vernda slęgjulönd.

Fornveggirnir miklu - Įrni Einarsson myndašiĮrni Einarsson er dżravistfręšingur, forstöšumašur Nįttśrurannsóknastöšvarinnar viš Mżvatn og gestaprófessor viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild HĶ. Hann lauk doktorsprófi frį Aberdeenhįskóla, Skotlandi 1975, sem byggšist į rannsóknum į įrlegu landnįmi fugla į varpstöšvum.  Įrni hefur unniš aš żmsum rannsóknum į vistfręši Mżvatns. Einnig hefur hann stundaš rannsóknir į sviši fornvistfręši og tengdum greinum, m.a. į fornaldargaršlögum og öšrum minjum ķ Žingeyjarsżslum og tślkun fornrita.

Dagskrį fyrirlestra lķffręšistofu voriš 2017.

Ašgangur er ókeypis og eru allir velkomnir.

Bloggpóstur žessi er endurprentun į tilkynningu um erindiš, įgripiš skrifaši Įrni Einarsson.


Ķ hringišu genagalla - var śtdauši lošfķlanna óumflżjanlegur?

Lošfķlar (Mammuthus primigenius) eru eitt fręgasta dęmiš um śtdauša tegundar.  Vķsindamenn hafa nįš heillegu erfšaefni śr lošfķlshręjum sem varšveist hafa ķ sķfreranum. Meš nśtķmatękni er hęgt aš rašgreina erfšaefniš, og skoša erfšafręši og sögu tegundarinnar. Nišurstöšurnar benda til aš lošfķlar į Wrangel eyju hafi veriš erfšafręšilega śrkynjašir, og aš e.t.v. hafi śtdauši veriš žeirra einu mögulegu örlög.

Love Dalen viš nįttśruminjasafniš ķ Stokkhólmi og samstarfsmenn birtu ķ Current Biology 2015 grein um rašgreiningu į tveimur lošfķlum. Annar er frį Sķberķu og er um 45,000 įra gamall – žegar stofninn var stór og śtbreišslan mikil. Hinn lošfķllinn var śr smįum og einangrušum stofni į Wrangel eyju, og er um 4300 įra.

Wrangel eyja er noršan Sķberķu, og er um 7,600 km2. Stofninn var um 500-1000 dżr, og tórši į eyjunni ķ um 6000 įr. Tališ er aš sķšustu lošfķlarnir hafi dįiš žar fyrir um 2000-2500 įrum.

Ein merkilegasta nišurstaša greinar Dalen og félaga er sś aš lošfķllinn į Wrangel eyju var meš minni arfblendni en lošfķllin af meginlandinu. Arfblendni er mįlikvarši į žaš hlutfall gena ķ erfšamengi einstaklinga (eša hóps) sem eru į arfblendnu eša arfhreinu formi.

Kveikjan aš pistlinum var upphringing frį Leifi Haukssyni ķ Samfélaginu. Hann ręddi viš okkur 7. mars um uppsöfnun genagalla ķ lošfķlum og örlög tegundanna. Žvķ mišur gaf ég mér ekki tķma til aš tvinna allar hugmyndirnar śr samtalinu inn ķ pistilinn, en lengri śtgįfa er ķ vinnslu fyrir viršulegri vettvang.

Heimildir og athugasemdir.
Palkopoulou E, Mallick S, Skoglund P, Enk J, Rohland N, Li H, Omrak A, Vartanyan S, Poinar H, Götherström A, Reich D, Dalén L. Complete genomes reveal signatures of demographic and genetic declines in the woolly mammoth. Current Biology. 2015 25(10):1395-400. doi: 10.1016/j.cub.2015.04.007.

Rogers RL, Slatkin M. Excess of genomic defects in a woolly mammoth on Wrangel island. PLoS Genetics. 2017 13(3):e1006601. doi: 10.1371/journal.pgen.1006601.


Leišir til aš draga śr lķkunum į erfšamengun frį laxeldi

Ef kynbęttir stofnar sleppa śr eldisstöšvum geta žeir blandast viš villta stofna og dregiš śr lķfslikum žeirra. Slķk erfšamengun hefur veriš kortlögš ķ Noregi, žar sem fiskeldi hefur veriš stundaš ķ stórum stķl um įratuga skeiš.

Ein leiš til aš koma ķ veg fyrir slķka erfšamengun er aš rękta fiskana ķ lokušum kerjum, t.d. uppi į landi žar sem lķkurnar į sleppingum eru engar.

Önnur leiš er aš nota žrķlitna fiska ķ eldi. Ķ erfšafręšinni er vitaš aš afkvęmi žrķlitna og tvķlitna einstaklinga hafa lįga hęfni mišaš viš villigeršir. *Žrķlitna fiskar eru išullega ófrjóir, vegna vandręša viš rżriskiptingu. Ef žrķlitna fiskar myndu sleppa, vęru lķkurnar į žvķ aš žeir myndu eignast frjó afkvęmi meš villtum fiski mjög litlar.

Žessi ašferš er nś žegar notuš ķ laxeldi, m.a. ķ vaxandi męli ķ Noregi. Stofnfiskur, ķslenskt fyrirtęki sem selur smitfrķ laxaegg um alla veröld, getur framleitt žrķlitna laxa ungviši.

Einn af vķsindamönnum Stofnfisks, Eduardo Rodriquez mun halda erindi um žrķltna laxa ķ hįdeginu föstudaginn 24. febrśar. Erindiš veršur ķ stofu 131 ķ Öskju, nįttśrufręšihśsi HĶ og er öllum opiš. Erindiš veršur flutt į ensku. Nįnari upplżsingar.

Sjį einnig eldri grein okkar: Mun norskt genaregn eyšileggja ķslenska laxinn?

*Setningu bętt inn 26. feb.


Hrašsošin vķsindalķk

Hvernig er fjallaš um vķsindalegar nišurstöšur ķ fjölmišlum? Hverju į mašur aš trśa žegar vķn er eina vikuna óhollt og ašra vikuna grennandi. Gušmundur Pįlsson dagskrįrgeršarmašur segir frį:

"Tvö glös af raušvķni aš kvöldi, grennir ...og drepur krabbameinsfrumur!" Žannig hljómar fyrirsögn į ķslenskum vefmišli. Ķ greininni segir aš nż rannsókn hafi sżnt fram į aš žeir sem  drekka 1 -2 glös af raušvķni į kvöldi léttist hrašar. Ķ lok greinarinnar er hęgt aš smella į "heimild" og žį birtist samhljóša grein į heimasķšu nżsjįlensks fjölmišlafyrirtękis. Žar er lķka hęgt aš smella į "heimild" og žį fer mašur inn į heilsuvef žar sem svipašar upplżsingar koma fram, en nokkuš ķtarlegri. Smelli mašur į "heimild" žar er mašur sendur į vef sem sérhęfir sig ķ vķsindafréttum. Žar er fullyršingin ašeins bśin aš breytast. "Tvö glös af raušvķni aš kvöldi grennir" er oršiš: "Konur sem drekka ķ hófi, viršast sķšur žyngjast en konur sem drekka ekki." Og ef viš förum enn dżpra - ķ vķsindagreinina sjįlfa, undir lišnum "nišurstöšur," segir: Mišaš viš konur sem drekka ekki, žyngdust konur sem innbyrtu lķtiš eša hóflegt magn af įfengi minna og voru ķ minni hęttu į aš glķma viš ofžyngd eša offitu į 12.9 įra tķmabilinu sem žeim var fylgt eftir.”

Žannig opnaši hann vištal viš mig sķšastlišinn föstudag, og spurši hvort ekki vęri langur vegur frį frumheimildinni aš žeirri įlyktun um aš raušvķn grenni fólk?

Ķ spurningunni felst saga nęr allra vķsindafrétta, varfęrin įlyktun veršur aš slįandi fyrirsögn. Ķ endursögn umbreytist upprunalega hugmyndin, "raušvķnsdrykkja dregur śr lķkum į ofžyngd kvenna" veršur aš "raušvķn grennir". Ķ žessu tilfelli er um aš ręša hreina rangtślkun, žvķ aš žó eitthvaš dregur śr lķkum į ofžyngd er ekki vķst aš žaš virki sem megrunarlyf. Fyrsta nišurstašan fjallaši um konur, en alhęfingin um alla. Og ekkert ķ frumheimildinni fjallar heldur um įhrif raušvķns į krabbameinsfrumur.

800

 

Hvernig gengur žetta fyrir sig? Hvašan koma vķsindafréttir?

Žęr koma flestar śr fréttatilkynningum, śtbśnar af vķsindatķmaritum eša stofnunum. Algengast er aš žęr séu byggšar į samžykktri vķsindagrein sem lżsir nżrri rannsókn og nišurstöšum hennar. Einnig eru dęmi um aš žęr séu lżsi nżjum verkefnum, en ekki nišurstöšum, t.a.m. kanna į įhrif lżsis į greind barna eša fyrirhugaš er aš endurlķfga mammśta meš klónun.

Hvaš eru vķsindafréttir?

Vķsindafréttir eru af nokkrum megingeršum.

Fyrst eru afrek heimamannanna, fjallaš er um Borgneska kjarnešlisfręšinginn ķ Skessuhorni og breskra vķsindamanna į BBC.

Önnur gerš vķsindafrétta fjallar um heilsu eša eitthvaš sem ógnar heilsu. Undir žetta falla fréttir af farsóttum, t.a.m. Zika-veiran veldur örheila, lękning hefur fundist į krabbameini X, orsök einhverfu fundin eša bętt mešhöndlun alzheimer sjśklinga. Ķ žessum flokki er žvķ mišur oft um aš ręša oftślkun į nišurstöšum. Sem dęmi mį nefna fjölda frétta um efni sem drepa krabbameinsfrumur į tilraunastofu. Žaš er ekkert mįl aš drepa frumur, vandamįliš ķ krabbameinum er aš drepa bara krabbameinsfrumurnar en ekki ašrar frumur sjśklingsins.

Žrišja geršin eru fréttir af furšum, eins og tvķhöfša lamb fęddist ķ Dżrafirši, froskum rignir ķ Oregon, eša mašur fęšir barn.

Fjórši flokkurinn eru krśttfréttir, eins og sętur mauraętu-ungi tekur pela, hestur gengur kiši ķ móšurstaš eša vęngbrotinn fugl braggast ķ hśsdżragaršinum.

Fimmti flokkur vķsindafrétta spannar feilspor vķsindamanna. Vķsindamönnum finnst žęr fréttir vandręšalegar, en einnig įhugaveršar. Ķ žeim flokki er plastbarkalękninn Paolo Macchiarini nęrtękt dęmi. Slķkar fréttir eru mikilvęgar žvķ žęr veita vķsindamönnum ašhald - "Ef žś svindlar veršur skķturinn žinn borinn į torg", en žęr hjįlpa einnig vķsindasamfélaginu aš finna galla ķ uppeldi fręšimanna eša hvatakerfi vķsinda.

Sjötti flokkurinn er sjaldgęfastur, en undir hann falla fréttir af raunverulegum vķsindalegum framförum. Žarna er viss mótsögn, žvķ vķsindi mjakast ķ skrefum en sjaldan ķ stökkum. Sjaldgęft aš ein rannsókn valdi umbyltingu į fręšasviši eša afhjśpi svariš viš aldagamalli spurningu.

Af hverju erum viš svona žyrst ķ svona fréttir? (eins og um raušvķn sem grennir).

Hvers vegna dreifast skrżtnar vķsindafréttir eins og eldur ķ sinu?

Įstęšan erum viš. Mannlega nįttśra veldur žvķ viš žrķfumst į sögum og żktir hlutir nį athygli okkar.

Sögur sem feršast manna į millum eru žęr sem grķpa okkur. Leišinlegar sögur eša ruglingslegar dreifast ekki. Žvķ mišur eru nišurstöšur rannsókna ekki alltaf skżrar. Žau fjalla um ósvarašar spurningar og tilraunir og gögn og višmiš og nišurstöšurnar geta veriš misvķsandi eša óskżrar.

Ef gögnin eru skżr er nišurstöšum mišlaš sem frįsögn – sem sögu. Fréttatilkynningar eru skrifašar til aš kynna merkilegar eša nżjar rannsóknir, og sendar į fréttaveitur. Ef žęr eru gripnar er upprunalega tilkynningin endurskrifuš og nżrri frįsögn dreift. Hśn getur sķšan veriš endursögš, jafnvel nokkrum sinnum, og bjagast oft eitthvaš smį ķ hverri umferš (ef ekki er gętt aš skoša frumheimildir eša leita įlits annara sérfręšinga, eins og góšir blašamenn gera).

Į hverjum degi eru sendar śr žśsundir fréttatilkynninga um vķsindaleg efni, en bara nokkrar brjótast ķ gegnum mśrinn og nį dreifingu į heimsvķsu. Žęr sem nį ķ gegn hafa eitthvaš sérstakt viš sig, snerta einhverja taug eša vekja įkvešin hughrif. Dęmi um fyrirsagnir sķšustu vikna, tķmakristallar, manna og svķns blendingur, svartur massi żtir vetrarbrautinni...

Įhrifin eru ennžį meira įberandi į vefmišlum sem taka sig minna alvarlega. Dęgurmįlasķšur eša léttfréttaveitur eru algengur farvegur oftślkašra vķsindafrétta eša farskenndra fyrirsagna. Žęr žrķfast vegna žess aš fólk fer į žęr og skošar fęrslurnar (ofraust aš kalla žaš fréttir). Vinsęlustu fréttir į vefsķšum, bęši léttvęgari vefmišlum og įbyrgari fréttaveitum eiga mjög oft lįgan samnefnara – sem eru kynlķf, ofbeldi, hneyksli, misferli o.s.frv.

Įstęšan fyrir žvķ aš fyrirsagnir eru żktar er sś aš fólk klikkar frekar į żktar fyrirsagnir, og aš vefmišlar selja auglżsingar śt frį FJÖLDA flettinga. Ef mišlar seldu auglżsingar śt frį tķma sem fólk dvelur į hverri sķšu, žį vęri myndin e.t.v. öšruvķsi, žvķ žį vęri meira lagt ķ ķtarlegri skrif og minna af glansi eša hismi ķ kringum textann sjįlfann.

Žetta er mikilvęgasta atrišiš. Hegšun okkar netverja višheldur kjaftęšinu, žvķ viš skošum fęrslur og fréttir sem höfša til lįgra hvata.

Eru vķsindamenn hugsandi yfir umfjöllun fréttamanna og blaša?

Sannarlega er vķsindamönnum ekki sama um hvernig fjallaš er um nišurstöšur žeirra (eša žį sjįlfa). Žaš er verulega vandręšalegt ef nišurstöšurnar eru rangtślkašar, eša settar ķ samhengi viš einhverjar brjįlašar hugmyndir. Vķsindamenn vilja flestir aš nišurstöšur žeirra fįi sem mesta umfjöllun, fyrst og fremst mešal annara fręšimanna aušvitaš en žeim lķkar flestum kastljós fjölmišlanna (vķsindamenn eru manneskjur sem žarfnast athygli eins og viš öll).

Hvernig er fjallaš um vķsindi ķ ķslenskum fjölmišlum?

Umfjöllun um vķsindi hérlendis er dįlķtiš misjöfn. Margt er mjög vel gert, nokkrir góšir fréttamenn/blašamenn į RŚV, Fréttablašinu og Morgunblašinu standa žar upp śr. Umfjöllun um jaršfręši er yfirleitt į mjög hįu plani, m.a. vegna žess aš leitaš er til margra sérfręšinga sem hafa žį nįšargįfu aš mišla įstandi, óvissu og įhęttu. 

Į undanförnum įratugum hefur umfjöllun um vķsindi  minnkaš og rżrnaš aš gęšum į heimsvķsu. Žetta birtist į marga vegu, fęrri greinar um vķsindi ķ blöšum, styttri innslög ķ fréttatķmum, verri śtskżringar og andvķsindalegum röddum hefur veriš gefinn hljómgrunnur. radda heyra nżaldarpostular, snįkaolķusölumenn, andstęšingar bólusetninga eša loftslagsbreytinga, o.f.l.

Ślfhildur Dagsdóttir gerši śttekt ķ bókinni Sęborgina – og komst aš žvķ aš vķsindafréttir hérlendis sem fjalla um erfšafręši og stofnfrumur eru mjög rżrar. Fréttatilkynningar eru endurprentašar nęr oršrétt, sjaldgęft aš leitaš sé įlits sérfręšinga, eša aš nišurstöšur séu settar ķ vķšara samhengi.

Meš örfįum undantekningum eru fréttirnar daprar, žęr eru eiginlega hrašsošin vķsindalķk fréttaskot. Yfirleitt eru erlendar fréttir žżddar af BBC eša einhverju slappara, og dempt į vefinn. Markmišiš er aš grķpa athygli okkar og fį klikk-in, like-in og auglżsingatekjurnar.

Hvernig mį sporna viš žessu?

Įbyrgšin er okkar allra, vķsindamanna, fjölmišla og almennings.

Vķsindamenn žurfa aš bęta mišlun, bęši óvissu ķ vķsindum og žvķ žegar stašreyndirnar eru afgerandi. Žaš veršur aš śtskżra hvernig vķsindin virka, hvernig viš leitum svara viš spurningum og žvķ aš žekkingarleit er alltaf óvissuför. Vķsindin hafa ekki skżr og einföld svör viš öllu žvķ heimurinn er flókinn og ófyrirsjįanlegur.

Ekki er sķšur mikilvęgt aš vķsindin geta fundiš svör, og hafa fundiš afgerandi svör viš mörgum stórum spurningum. Vķsindamenn verša lķka aš standa upp og lįta rödd sķna heyrast, t.a.m. ķ įrferši žar sem sérhagsmunapotarar eru kosnir ķ ęšstu embętti. Sérhagsmunapotarar sem afneita vķsindalegum stašreyndum, af žvķ aš žaš hentar višskiptahagsmunum eša trśarlegri sannfęringu.

Fjölmišlamenn verša einnig aš hjįlpa til viš aš mišla vķsindum į betri hįtt. Vinna fréttir og pistla betur, skilja og endursegja rannsókn - ekki bara žżša eitthvaš ķ snatri og hoppa ķ nęsta verk. Nokkur atriši geta hjįlpaš hér, kanna uppruna fréttar og frumheimildir, rżna ķ framsetningu og tilraunatilhögun, leita įlits óhįšra sérfręšinga og kanna hvernig passar žessi nišurstaša viš vištekna žekkingu. Mikilvęgast er e.t.v. hvernig almennir fjölmišlar, sérstaklega vefmišlar eša dęgurmįlamišlar takast į viš vķsindalķk višfangsefni. Leyfa žeir sér aš dreifa allskonar pistlum um vķsindi, jafnvel žótt sannleiksgildi žeirra sé nęr ekkert, bara til aš auka umferš um vefsķšur og auglżsingatekjur? Hérlendis er nóg af slķkum mišlum, og eru pressan.is, spegill.is, dv.is einna ötulust ķ žessum geira.

Viš almenningur žurfum einnig aš axla įbyrgš. Meš žvķ aš klikka į pistil um tvķhöfša lömb, frétt um lauslętisgeniš, mynd af heilabilum hormónatröllsins, erum viš aš kjósa meš kjaftęšinu. Ef viš veljum vandašari pistla til lestrar og aš deila, sendum blašamönnum og ritstjórum žakkir fyrir vandaša umfjöllun (t.d. um įhrif loftslags į vistkerfi sjįvar eša heilsufarsvanda ķ dreifšum byggšum), og foršumst aš dreifa kjaftęšinu - žį höfum viš fęrst fram veginn. En į mešan viš getum ekki breytt okkar eigin hegšan, er hętt viš aš alvöru blašamennsku um vķsindi - eša ašrar fréttir sem mįli skipta - haldi įfram aš hnigna.

Pistill žessi fęddist eftir samręšur viš Gušmund Pįlsson į Rįs 2, sem fékk mig ķ vištal 3. febrśar. Ég kann honum góšar žakkir fyrir aš bjóšiš og markvissar spurningar. Vafasöm vķsindi - hvernig feršast slęmar vķsindafréttir.


Sśrnun sjįvar og kalkmyndandi lķfverur į breytilegrum bśsvęšum

Žaš er sérlega gaman aš Hrönn Egilsdóttir skuli vera aš klįra doktorsverkefni sitt. Į morgun mišvikudaginn 8. febrśar ver hśn doktorsritgerš sķna viš Jaršvķsindadeild Hįskóla Ķslands. Śr tilkynningu:

-----------------

Ritgeršin ber heitiš: Kalkmyndandi lķfverur į breytilegrum bśsvęšum grunn- og djśpsjįvar (Calcifying organisms in changing shallow and deep marine environments).

Andmęlendur eru Dr. Jean-Pierre Gattuso, CNRS Senior Research Scientist, Laboratoire d’Océanographie de Villefranche, France. Professor Stephen Widdicombe, Head of Science “Marine Biodiversity and Ecology” at Plymouth Marine Laboratory (PML) in England.

Leišbeinandi er Jón Ólafsson, Prófessor emeritus viš Jaršvķsindadeild Hįskóla Ķslands

Einnig sitja ķ doktorsnefnd Dr. Karl Gunnarsson, sérfręšingur hjį Hafrannsóknarstofnun og Dr. Žórarinn Sveinn Arnarson, verkefnastjóri hjį Orkustofnun.

Magnśs Tumi Gušmundsson, prófessor og deildarforseti Jaršvķsindadeildar Hįskóla Ķslands stżrir vörn.

Įgrip af rannsókn

Kalkmyndandi lķfverum stafar ógn af žeim umhverfisbreytingum sem eru aš verša ķ hafinu vegna stórtękrar losunar mannkyns į koldķoxķši (CO2), sem leišir sķšan til sśrnunar sjįvarins og lękkunar į kalkmettun (ā„¦) ķ sjó. Žessari ritgerš er ętlaš aš fylla upp ķ mikilvęg göt ķ žekkingu okkar og efla žannig skilning okkar į afleišingum sśrnunar sjįvar fyrir kalkmyndandi lķfrķki innan žriggja ólķkra bśsvęša ķ og viš sjó, ž.e. fjöru, grunnsęvi og djśpsjįvar. Greinar I og II fjalla um fjöruna žar sem umhverfisbreytingar geta veriš bęši hrašar og višamiklar.

Grein I lżsir įrstķšabundnum og daglegum breytileika ķ efnajafnvęgi ólķfręns kolefnis ķ fjörupollum ķ tengslum viš lķffręšilegra ferla hjį kalkmyndandi raušžörung (Ellisolandia elongata). Ķ grein II er lżst tilraun žar sem žörungar śr sama stofni og voru aldir ķ 3 vikur viš mismunandi hlutžrżsting CO2 (pCO2), 380 µatm (nśverandi styrk CO2 ķ andrśmslofti), og 550, 750 og 1000 µatm, eša styrk CO2 andrśmslofti sķšar į 21. öldinni. Nišurstöšur tilraunarinnar benda til žess aš kalkmyndandi žörungar ķ fjörum séu minna viškvęmir fyrir CO2 styrk ķ andrśmslofti framtķšar heldur en tegundir sem finnast helst nešan sjįvarboršs. Žaš vantar upplżsingar um nįttśrulegan breytileika į grunnsęvi ķ tķma og rśmi, sérstaklega hvaš varšar ólķfręn kolefni. Slķkar upplżsingar eru mikilvęgar svo auka megi į skilning į įhrifum sśrnunar sjįvar į lķfrķki į grunnsęvi og fyrir framleišslu į reiknilķkönum um flęši CO2 į milli efnageyma.

Grein III fjallar um įrstķšabundinn umhverfisbreytileika į grunnsęvi viš Ķsland, Breišafirši. Sżnt er fram į upptöku sjįvar upp į um 1.8 mol C m-2 įr-1 į rannsóknarsvęšinu en pCO2 viš yfirborš męldist frį 212 µatm um sumar til 417 µatm um vetur. Djśpsjórinn er tiltölulega stöšugt bśsvęši. Žrįtt fyrir žaš benda reiknilķkön til žess aš Noršurhöf verši aš mestu undirmettuš meš tilliti til kalkgeršarinnar aragónķt fyrir įriš 2100, sem telja mį aš ógni kalkmyndandi lindżrum į žessu svęši. Ķ grein VI er lżst tegundasamsetningu, dreifingu og fjölbreytileika samloka og snigla į hįum breiddargrįšum ķ Noršur Atlantshafinu, ž.e. noršur og sušur af Gręnlands-Ķslands-Fęreyja (GIF) hryggnum.

Žessar upplżsingar skapa grunn fyrir įframhaldandi rannsóknir į įhrifum umhverfisbreytinga į kalkmyndandi lindżr žeim svęšum sem rannsökuš voru. Į heildina litiš, veita žęr rannsóknir sem kynntar eru ķ žessari ritgerš upplżsingar sem nżta mį til žess aš öšlast betri skilning į mögulegum įhrifum umhverfisbreytinga, og sér ķ lagi sśrnunar sjįvar, į kalkmyndandi lķfrķki innan žriggja bśsvęša ķ og viš sjó, ž.e. fjöru, grunnsęvi og djśpsjįvar.

--------------------


Fręšarinn Örnólfur Thorlacius

Flestar kynslóšir eiga sķnar leišastjörnur, einstakt fólk sem blįsa žeim dug og von ķ brjóst. Fyrir unnendur ķslenkrar nįttśru og vķsinda var Örnólfur Thorlacius leišarljós fyrir nokkrar kynslóšir. Starf hans sem kennari ķ menntaskólum og fręšari ķ sjónvarpi, opnaši fyrir mörgum okkur undraveršar veraldir og leyndardóma sem breyttu lķfi okkar.

Nżjasta tękni og vķsindi var sjaldgęf gersemi ķ ķslensku sjónvarpi. Žįttur um nżjustu framfarir ķ rannsóknum og tękniframfarir margskonar, ķ umsjón Örnólfs Thorlacius og sķšar Siguršar Richter. Bįšir stóšu žeir sig frįbęrlega ķ hlutverki fręšarans, tölušu skżrt og vandaš mįl, og mišlušu af natni og rólyndi (ekki lįtum og offorsi eins og margir vķsindatrśšar nśtķmans).

Žaš višurkennist aš Örnólfur var ekki eini įhrifavaldurinn žegar ég valdi aš innritast ķ Menntaskólann ķ Hamrahlķš, Snorri vinur minn og Linda fręnka réšu lķklega meiru. En žaš var verulega svalt aš ganga ķ skóla žar sem Gušfašir ķslenskra vķsinda og tękniįhugamanna kenndi.

Örnólfur var įkaflega duglegur penni og skrifaši m.a. fréttir og lengri pistla fyrir nįttśrufręšinginn um įrabil. Žar fjallaši hann um hin fjölbreytilegustu višfangsefni, t.d. svartadauša, risaešlur og fugla, og hesta ķ hernaši, Einnig sat hann ķ ritstjórn nįttśrufręšingsins töluverša hrķš. Skrif Örnólf voru mér innblįstur, ķ višleitan okkar aš skrifa um lķffręši og vķsindi fyrir alžjóš. Vissulega gęti mašur stašiš sig betur į žeirri vķgstöš, Örnólfur skrifaši bęši mun meira og skżrar. Blessunarlega fjallar ungt fólk um vķsindi į vandašan hįtt (sbr. hvatinn.is, loftslag.is). Einnig finnst mér aš nįttśrufręšingurinn sé enn aš bķša eftir einhverjum sem fylgi dęmi Örnólfs, og riti almenna pistla um vķsindi og nįttśru. Tķmaritiš er nśtildags ašallega vķsindatķmarit, meš einstaka greinum um almennari mįl eins og t.d. bękur. Mér finnst sem žaš hljóti aš vera rżmi fyrir vandaša vķsindablašamennsku į prenti hérlendis, og e.t.v. er nįttśrufręšingurinn vettvangurinn?

Žaš er žungbęrt aš heyra af andlįti Örnólfs.

Ķ dag missti Ķsland eina af sķnum skęrustu leišarstjörnum.


Hvaš mį lęra af plastbarkamįlinu?

Ķtalski lęknirinn Paolo Macchiarini gręddi plastbarka ķ fólk, og hélt žvķ fram aš žeir hjįlpušu frumum lķkamans aš endurbyggja ešlilegan barka.

Ašferšin hafši ekki veriš prófuš į tilraunadżrum og virkaši ekki, sjśklingar fengu ekki bata og flestir žeirra hafa dįiš. Ašgeršin var fyrst framkvęmd į daušvona sjśklingum, mešal annars ežķópķskum doktorsnema viš Hįskóla Ķslands. Seinna var plastbarki gręddur ķ sjśklinga sem voru ekki ķ lķfshęttu og lifšu žannig séš įgętu lķfi.

Margar athugasemdir mį setja viš framgang lęknisins, samstarfsmanna, stjórnar Karolinsku stofnunarinnar, Landspķtalans, Hįskóla Ķslands og annar vķsindamanna. Žetta mįl mjög alvarlegt, en sem betur fer hafa sęnskir ašillar sett ķ gang fjölda rannsókna į mįlinu. Landspķtalinn og Hįskóli Ķslands drógu lappirnar lengi vel, en ķ fyrra var loksins skipuš nefnd til aš fjalla um hlut ķslenskra lękna ķ mįlinu.

Sišfręšistofnun HĶ hefur bošiš Kjell Asplund, formanni sęnska landsišarįšsins um lęknisfręšilega sišfręši aš fjalla um mįliš, nś į žrišjudaginn. Śr tilkynningu:

[Kjell var] įšur prófessor og landlęknir ķ Svķžjóš, heldur erindi į vegum Sišfręšistofnunar um plastbarkamįliš svokallaša. Kjell Asplund er höfundur skżrslu sem birt var ķ lok įgśst s.l. um žįtt Karólinska sjśkrahśssins ķ mįlinu žar sem ķtalski lęknirinn Macchiarini starfaši.

Fyrirlesturinn veršur haldinn žrišjudaginn 17. janśar kl. 12.00 ķ stofu N132 ķ Öskju.

Fyrirlesturinn veršur haldinn į ensku og er öllum opinn.

Oftast hefur žvķ veriš haldiš fram aš žegar lęknar og vķsindamenn verša uppvķsir af svindli eša brjóta sišareglur, aš žeir séu sišblindir EINSTAKLINGAR. Stašreyndin er hins vegar sś aš lęknar og vķsindamenn nśtķmans starfa ķ umhverfi sem einkennist af samkeppni og stressi. Vķsindamenn žurfa aš keppa um stöšur, styrki, ašstöšu, doktorsnema og stušning Hįskóla yfirvalda. Żmsir hafa fęrt rök fyrir žvķ aš umhverfi vķsinda ali hreinlega af sér sišblindingja eins og Paolo Macchiarini, sem einblķna į jįkvęšu nišurstöšuna og hundsa neikvęšar afleišingar rannsókna sinna. Einstaklingsbundin hvatakerfi veršlauna sjįlfhverfa einstaklinga, sem hefja sjįlfa sig upp, troša į öšrum, stytta sér leiš, falsa nišurstöšur eša stinga neikvęšum gögnum ķ skśffu, og meš žvķ svķkja vķsindaleg višmiš og hefšir.


Sagan af hruni žorskstofnsins viš Nżfundnaland

Sagan af hruni žorskstofnsins viš Nżfundnaland

Žaš veršur spennandi fyrirlestur į Hafró ķ nęstu viku 18. janśar,

ERINDINU HEFUR VERIŠ FRESTAŠ VEGNA VEIKINDA.

Hvar: Ķ hśsi Hafrannsóknastofnunar į Skślagötu 4 (1. hęš), Reykjavķk.
Hvenęr: Mišvikudaginn 18. janśar, 2017, klukkan 14:00 – 15:00
Allir velkomnir og ókeypis ašgangur. Fyrirlesturinn veršur į ensk

Sjį tilkynningu og įgrip erindis:

Hvers vegna hrundi stęrsti žorskstofn ķ heimi og hvers vegna hefur hann ekki nįš sér į strik, žrįtt fyrir yfir tuttugu įra veišibann?

Žorskstofninn viš Nżfundnaland ķ Kanada var einn afkastamesti fiskistofn sögunnar ķ
tępar fimm aldir. Įrlegur afli var mest yfir 1,2 milljón tonn og stofnstęršin var metin į um 6 milljón tonn žegar mest var. Į tuttugu įra tķmabili į seinni hluta tuttugustu aldar leiddi ofveiši til žess aš stofnstęršin hrundi og aš lokum var gripiš til veišibanns įriš 1992. Žį var žvķ spįš aš nokkurra įra bann mundi duga til aš stofninn nęši aftur ķ fyrri stęrš. Raunin varš hins vegar önnur og er veišibanniš enn ķ gildi įriš 2016. Saga žorsksins viš Nżfundnaland er oft notuš sem dęmi um hvernig samspil tękniframfara, mistaka viš stofnmat og lélegrar fiskveišistjórnunar getur eyšilagt endurnżtanlega nįttśraušlind į nokkrum įrum. Ķ fyrirlestrinum veršur fjallaš um įstęšur fyrir hruni žorskstofnsins og hvers vegna hann hefur ekki stękkaš ķ fyrri stęrš žrįtt fyrir veišibann.

Fyrirlesarinn er Dr. George A. Rose. Hann er kanadķskur fiskifręšingur sem sķšastlišin žrjįtķu įr hefur unniš viš rannsóknir į žorskstofninum viš Nżfundnaland bęši fyrir kanadķsku hafrannsóknastofnunina (Department of Fisheries and Oceans) og Memorial hįskóla ķ St. John Ģs į Nżfundnalandi. George hefur birt yfir 100 ritrżndar vķsindagreinar įsamt veršlaunafręšibók um žorskstofninum viš Nżfundnaland (George A. Rose. 2007. Cod: An Ecological History of the North Atlantic Fisheries. Breakwater Books, St. John Ģs, NL, Canada. 591pp), hann er einnig ašalritstjóri
vķsindatķmaritsins Fisheries Research. Fyrirlestur Dr. George Rose er į vegum Hafrannsóknastofnunar, ķ samstarfi viš Samtök fyrirtękja ķ sjįvarśtvegi og Umhverfis- og aušlindafręši ķ Hįskóla Ķslands.

 


Mun norskt genaregn eyšileggja ķslenska laxinn?

Mun norskt genaregn eyšileggja ķslenska laxinn?

Greinin var birt ķ Fréttablašinu og į vefnum visir.is.

Ķ fyrra voru framleidd um 8.000 tonn af eldislaxi hérlendis. Hugmyndir eru um margfalda framleišsluaukningu, ķ 60.000 til 90.000 tonn į įri. Til samanburšar er um helmingur eldislax į heimsvķsu (um 1,3 milljónir tonna) framleiddur į hverju įri ķ Noregi. Ešlilegt er aš horfa til reynslu Noršmanna og kanna hvort og hvernig byggja mį upp laxeldi hérlendis, žvķ fjįrhagslegur įvinningur viršist umtalsveršur. Ég tel mikilvęgt aš skoša einnig umhverfisįhrif eldis. Noršmenn komust fljótt aš žvķ aš laxeldi hefur neikvęš umhverfisįhrif, og ber žar helst aš nefna mengun umhverfis, laxalśs og erfšamengun. Hiš sķšastnefnda er til umręšu hér. Villtum laxastofnum hefur hnignaš į sķšustu öld, vegna įhrifa ofangreindra žįtta og annarra. Töluvert hefur įunnist ķ aš draga śr įhrifum sumra žessara žįtta, en erfšamengun er mun erfišari višfangs.

Norskur eldislax er ręktašur stofn, meš ašra erfšasamsetningu en villtur lax. Meš kynbótum ķ fjölda kynslóša var vališ fyrir eiginleikum sem gera hann heppilegan ķ eldi, t.d. stęrš, kynžroska og vaxtarhraša. Į Ķslandi hófust kynbętur į laxi į sķšustu öld, en žeim var hętt žegar ljóst var aš norski laxinn óx mun hrašar og betur. Allur eldislax hérlendis er norskur aš uppruna.

Kynbętur breyta erfšasamsetningu tegunda. Įkvešin gen, sem eru fįtķš ķ villtum laxi, jukust ķ tķšni viš ręktun eldislaxins. Žvķ er hann erfšafręšilega frįbrugšinn villtum stofnum ķ Noregi og į Ķslandi. Norskir erfšafręšingar skošušu ķ fyrra erfšabreytileika ķ 4.500 genum ķ villtum laxi og eldislaxi. Śt frį žessum upplżsingum mįtu žeir erfšamengun ķ villtum stofnum. Rannsóknin nįši til rśmlega 20.000 fiska ķ 125 įm, frį Sušur-Noregi til Finnmerkur. Žeir fundu įkvešnar erfšasamsętur sem einkenna eldislax og athugušu hvort žęr mętti finna ķ villtum laxastofnum og hversu algengar žęr vęru. Žannig var hęgt aš meta erfšablöndun ķ hverjum villtum stofni, į skalanum 0 til 100 prósent.

Nišurstöšurnar eru skżrar. Einungis žrišjungur stofnanna (44 af 125) var laus viš erfšamengun. Annar žrišjungur stofnanna (41) bar vęg merki erfšablöndunar, ž.e. innan viš 4% erfšamengun, og žrišji parturinn (40) sżndi mikla erfšablöndun (ž.e. yfir 4%).

Slįandi er aš 31 stofn var meš 10% erfšamengun eša meiri. Flestir mengušustu stofnanir voru į vesturströndinni žar sem flestar fiskeldisstöšvar eru. Mikiš mengašir stofnar fundust einnig syšst og nyrst ķ Noregi. Vķsindamennirnir reyndu ekki aš meta įhrif erfšamengunar į lķfvęnleika stofnanna, en ašrar rannsóknir benda til žess aš žau séu neikvęš. Įstęšan er sś aš villtir stofnar sżna marghįttaša ašlögun aš umhverfi sķnu, ķ tilfelli laxa bęši aš ferskvatni og sjógöngu. Eldisdżr eru valin fyrir įkvešna eiginleika, og višbśiš aš žau standi sig illa ķ villtri nįttśru (hvernig spjara alisvķn sig ķ Heišmörk?). Eldislaxar hafa minni hęfni ķ straumvatni eša sjógöngu. Sama mį segja um afkvęmi sem žeir eignast meš villtum fiski.

Erfšamengun byggist į genaflęši į milli hópa. Genaflęši er ešlilegur hluti af stofnerfšafręši villtra tegunda, en žegar genaflęši er frį ręktušu afbrigši ķ villta tegund er hętta į feršum. Hęttan er sérstaklega mikil žegar ręktaši stofninn er miklu stęrri en sį villti. Žaš er einmitt tilfelliš ķ Noregi. Žar er um 2.000 sinnum meira af laxi ķ eldisstöšvum en ķ villtum įm. Žótt ólķklegt sé aš eldisfiskur sleppi, eru stöšvarnar žaš margar aš strokufiskar eru hlutfallslega margir mišaš viš villta laxa. Mešalfjöldi strokulaxa sem veiddir eru ķ norskum įm er um 380.000 į įri. Ef stór hluti hrygnandi fisks ķ į er eldisfiskur, er hętt viš aš erfšafręšilegur styrkur stašbundna stofnsins minnki.

Er hętta į aš genamengun frį norskum eldisfiski spilli ķslenskum laxi? Žvķ mišur er hęttan umtalsverš. Villtir ķslenskir og norskir laxar eru ekki eins, žvķ aš a.m.k. 10.000 įr eru sķšan sameiginlegur forfašir žeirra nam straumvötn sem opnušust aš lokinni ķsöldinni. Munurinn endurspeglar aš einhverju leyti sögu stofnanna og ólķka ašlögun aš norskum og ķslenskum įm. Eldislaxinn er lagašur aš norskum ašstęšum og eldi, og hętt er viš aš blendingar hans og ķslenskra fiska hafi minni hęfni viš ķslenskar ašstęšur.

Ķ ljósi vķštękra hugmynda um aukiš laxeldi, t.d. į Vestfjöršum, er ešlilegt aš kalla eftir varśš og vandašri vķsindalegri śttekt į hęttunni į erfšablöndun, ekki bara į innfjöršum heldur einnig į Vestur- og Noršurlandi. Öruggasta eldiš er ķ lokušum kerfum, sem eru aš ryšja sér til rśms erlendis, og mun aušvelda fiskeldisfyrirtękjum aš fį vottun fyrir umhverfisvęna framleišslu.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband