Leita Ý frÚttum mbl.is
Embla

FŠrsluflokkur: VÝsindi og frŠ­i

Stu­ningur vi­ menntun eykur velsŠld

Til hvers Ý ˇsk÷punum eru vÝsindi og frŠ­i. Sarah Palin fyrrum fylkisstjˇri Alaska og varaforsetaefni var alveg me­ ■a­ ß hreinu a­ vÝsindamenn vŠru i­juleysingjar sem sˇu­u fÚ skattborgara Ý fßranleg gŠluverkefni, eins og a­ rŠkta ßvaxtaflugur. Sarah og margir a­rir misskilja alvarlega hlutverk vÝsinda, frŠ­a og hßskˇla. VÝsindin leita a­ sannleikanum um ver÷ldina, manninn og samfÚl÷gin. Ůekking frelsar hugann, ■ekking er kraftur, ■ekking opnar dyr.

Hßskˇlar eru sta­ur ■ar sem nemendur koma og lŠra um ver÷ldina, afla sÚr ■ekkingar. En ■eir lŠra lÝka hvernig ■ekkingin ver­ur til, a­fer­ir til a­ afla hennar og hvernig vi­ t÷kumst ß vi­ ˇvissu og opnar spurningar. Sumir segja a­ ■vÝ meira sem ma­ur lŠrir, ■vÝ betur skilur ma­ur hva­ ma­ur veit lÝti­. ŮvÝ fylgir au­mřkt og varkßrni, sem eru gˇ­ lei­arljˇs fyrir lÝf og starf. Kokhreysti og tillitsleysi eru fylgifiskar van■ekkingar, og ßskrift ß yfirgang og valdnÝ­slu.

Rektor Hßskˇla ═slands flutti fÝna rŠ­u fyrir ˙tskriftarnema sÝ­asta laugardag. Ůar fjalla­i hann Ýtarlega um hlutverk hßskˇla og mikilvŠgi menntunar.

Hann ger­i a­ umtalsefni nřlega skřrslu Evrˇpusambandsins sem sřnir hvernig stu­ningur vi­ haskˇla og grunnrannsˇknir (ˇhß­ frŠ­igreinum) eykur velsŠld og hagv÷xt. Ůau skilabo­ ■urfa a­ heyrast ß al■ingi, sem Ý nřsam■ykktri 5 ßra ߊtlun um rÝkisfjßrmßl hefur ßkve­i­ a­ svelta menntakerfi ■jˇ­arinnar. HÚr fylgja nokkrar mßlsgreinar ˙r rŠ­u rektors, sem finna mß ß vef H═ - hver krˇna Ý menntun ver­ur a­ fimm.

Sagan sřnir ˇtvÝrŠtt a­ hßskˇlar eru mikilvŠgasta uppspretta nřrra hugmynda og ˇ■rjˇtandi aflvakar framfara. Ůeir hafa frß alda ÷­li veri­ mi­st÷­var frjßlsrar hugsunar og ■ekkingarleitar.

Vissulega eru hßskˇlar Ý har­ri al■jˇ­legri samkeppni um nemendur og starfsfˇlk, en ■eir keppa ekki ß marka­i ß sama hßtt og atvinnufyrirtŠki og ■eir l˙ta ekki skammtÝma ar­semiskr÷fu eigenda sinna. Eigandi Hßskˇla ═slands er Ýslenskur almenningur, vi­ ÷ll, og hann deilir afrakstri starfs sÝns me­ ■jˇ­inni og Ý raun ÷llum heiminum...

┴hrif rannsˇkna og hßskˇlastarfs Ý samfÚlaginu takmarkast sÝ­ur en svo vi­ tŠknigreinar. Ůvert ß mˇti hefur nřsk÷pun Ý ÷llum greinum bein og ˇbein ßhrif ß au­leg­, framfarir og lÝfsgŠ­i. Rannsˇknir Ý hug- og fÚlagsvÝsindum eru grundv÷llur skynsamlegar ßkvar­anat÷ku ß fj÷lm÷rgum svi­um Ý lÝfi okkar og almenn menntun eykur starfshŠfni, ■roskar okkur sem manneskjur og dřpkar skilning okkar ß umhverfinu. á

Nřlega kom ˙t ß vegum Evrˇpusambandsins merk skřrsla um efnahagsleg og samfÚlagsleg ßhrif vÝsinda og nřsk÷punar. Ůar kemur ˇtvÝrŠtt fram a­ beint orsakasamband er ß milli ˙tgjalda til rannsˇkna, nřsk÷punar og menntunar annars vegar og framlei­niaukningar og hagvaxtar hins vegar. ┴hrifin eru vÝ­tŠkust Ý ■eim rÝkjum sem fjßrfesta mest Ý hßskˇlastarfi, svo sem Ý Bretlandi og Finnlandi, en ßhrifanna gŠtir mun minna Ý rÝkjum ß bor­ vi­ Ungverjaland, Grikkland og SlˇvenÝu sem verja hlutfallslega ßlÝka miklu fÚ til hßskˇla og ═slendingar. Ůetta ver­a Ýslensk stjˇrnv÷ld og vi­ ÷ll a­ Ýgrunda. Ůa­ er grafalvarlegt mßl ef fjßrhagsleg sta­a Ýslenskra hßskˇla torveldar ■eim a­ sinna sÝaukinni eftirspurn atvinnulÝfsins eftir hßskˇlamenntu­u og sÚrhŠf­u vinnuafli.

═ ß­urnefndri skřrslu er sřnt fram ß a­ 10% aukning ˙tgjalda til rannsˇkna og nřsk÷punar skilar vexti ■jˇ­artekna sem nemur fimmfaldri ■eirri aukningu. Fjßrfesting Ý rannsˇknum og menntun skilar sÚr ■annig margfalt til baka Ý auknum hagvexti og lÝfsgŠ­um.á

AtvinnulÝf framtÝ­arinnar mun einkennast af hßtŠknist÷rfum, sÝaukinni menningarsk÷pun og ■a­ ver­ur sÚrst÷k ßskorun a­ tryggja st÷­u Ýslenskrar tungu og menningar ß tÝmum al■jˇ­avŠ­ingar. Hßskˇli ═slands er skˇli atvinnulÝfs framtÝ­arinnar. S÷kum stŠr­ar sinnar og al■jˇ­legs samstarfsnets hefur Hßskˇlinn allar faglegar forsendur til a­ veita ungu fˇlki samkeppnishŠfa hßskˇlamenntun fyrir eftirsˇtt og krefjandi st÷rf. En til a­ Hßskˇli ═slands geti rŠkt ■etta mikilvŠga hlutverk sitt ■arf a­ tryggja a­ hann njˇti sambŠrilegrar fjßrm÷gnunar og hßskˇlar Ý nßgrannarÝkjunum. Fjßrfesting Ý menntun er fjßrfesting Ý framtÝ­inni. áSamkeppnishŠfni ═slands, lÝfskj÷r og farsŠld samfÚlagsins til framtÝ­ar er Ý h˙fi.á


ReykjavÝk i­andi af lÝfi

═ sumar Štla ReykjavÝkurborg og Hßskˇli ═slands a­ taka h÷ndum saman og stofna til sÚrstaks frŠ­sluverkefnis um lÝfrÝki borgarinnar sem heitir Bioblitz Ý ReykjavÝk. Bioblitz er al■jˇ­lega ■ekkt hugtak sem felur Ý sÚr ■ßttt÷ku og samstarf almennings og sÚrfrŠ­inga me­ ■a­ a­ markmi­i a­ finna, greina og skrß tegundir dřra, plantna og annarra lÝfvera ß tilteknum svŠ­um. Ůannig safnast gagnlegar og ßhugaver­ar upplřsingar um ˙tbrei­slu og fj÷lbreytni lÝffrŠ­ilegrar fj÷lbreytni en einnig gefst tŠkifŠri fyrir almenning a­ uppg÷tva og lŠra a­ ■ekkja lÝfrÝki­ Ý sÝnu nßnasta umhverfi.á
á
Allir geta teki­ ■ßtt ! Takmarki­ hverju sinni er a­ reyna a­ skrß sem flestar tegundir.
á
Hvernig tek Úg ■ßtt?
Opnu­ hefur veri­ sÚrst÷k vefsÝ­a ß slˇ­inni www.reykjavikbioblitz.is á■ar sem ■ßtttakendur geta skrß­ ■Šr tegundir sem ß vegi ■eirra ver­a, skrß­ sta­setningu og sett inn og sko­a­ ljˇsmyndir. Tegundirnar eru flokka­ar Ý helstu lÝfveruhˇpa, svo sem pl÷ntur, fugla, spendřr, skordřr o.s.f.v. VefsÝ­an er uppl÷g­ fyrir ßhugasama nßtt˙ru- og lÝfrÝkisunnendur og er tilvalin fyrir skˇlahˇpa til a­ vinna verkefni um lÝfverur Ý nŠrumhverfinu. VefsÝ­an er notendavŠn fyrir snjallsÝma ■.a. hŠgt er a­ setja inn nřjar skrßningar ß vettvangi.
á
═ sumar ver­ur einnig bo­i­ upp ß sÚrstaka frŠ­sluvi­bur­i Ý Elli­aßrdal en Elli­aßrdalur er eitt stŠrsta nßtt˙ru- og ˙tivistarsvŠ­i­ innan ■Úttbřlis Ý ReykjavÝk og ■ar er mikil fj÷lbreytni lÝfvera. SÚrfrŠ­ingar munu lei­a vi­bur­ina, veita frˇ­leik og a­sto­a ■ßtttakendur vi­ a­ finna og greina tegundir og skrß ■Šr. Vi­bur­irnir ver­a ■rÝr og mun hver vi­bur­ur einblÝna ß tiltekinn lÝfveruhˇp ľ fyrst pl÷ntur, ■ß fugla og loks skordřr og ÷nnur smßdřr.
á
Fyrsti vi­bur­urinn ver­ur laugardaginn 24. j˙nÝ kl 11. Hist ver­ur vi­ Rafst÷­ina Ý Elli­aßrdal nßlŠgt nřju hjˇla- og g÷ngubr˙nni yfir Elli­aßrnar. Pl÷ntur svŠ­isins ver­a sko­a­ar og greindar en mikil tegundafj÷lbreytni er ß ■essu svŠ­i og margs konar grˇ­urlendi a­ finna.
á
Annar vi­bur­urinn ver­ur laugardaginn 8. j˙lÝ kl 11. Ůß ver­ur fari­ Ý fuglasko­un. Hist ver­ur vi­ ┴rbŠjarkirkju og fylgst me­ fuglalÝfinu Ý ofanver­um Elli­aßrdal.
á
Ůri­ji vi­bur­urinn ver­ur sunnudaginn 23. j˙lÝ kl 11. Ůß er komi­ a­ skordřrum, ßttfŠtlum og ÷­rum smßdřrum. Hist ver­ur bak vi­ Rafst÷­ina Ý Elli­aßrdal og fari­ ß p÷dduvei­ar.
á
Nßnari upplřsingar mß finna ß heimasÝ­u Bioblitz ReykjavÝk (www.reykjavikbioblitz.is áog ß Facebook-sÝ­u verkefnisins
á
Verkefnastjˇrar Bioblitz Ý ReykjavÝk eru Snorri Sigur­sson, lÝffrŠ­ingur hjß ReykjavÝkurborg sem střrir m.a. frŠ­slusÝ­unni ReykjavÝk i­andi af lÝfi, Bryndis Marteinsdˇttir, pl÷ntuvistfrŠ­ingur hjß Hßskˇla ═slands/LandgrŠ­slu RÝkisins og FreydÝs Vigf˙sdˇttir, fuglafrŠ­ingur hjß Hßskˇla ═slands.

Hafa ■˙sundir gena ßhrif ß hvern sj˙kdˇm?

Er hŠgt a­ skilja lÝffrŠ­i sj˙kdˇma me­ ■vÝ a­ finna gen sem tengjast ■eim? Jß var svar mannerf­afrŠ­innar sÝ­ustu 50 ßr. Nei, erf­afrŠ­ileg tengsl eru ekki nˇg, vi­ ■urfum a­ kafa Ý frumuna segir nř rannsˇkn.

Flestir sj˙kdˇmar eru arfgengir, en a­ mismiklu leyti.

Margir sj˙kdˇmar eru arfgengir a­ einhverju leyti. Flestir sj˙kdˇmar eru me­ arfgengi undir 50%, sem ■ř­ir a­ minna en 50% af breytileika Ý tÝ­ni sj˙kdˇmsins mß ˙tskřra me­ breytileika Ý genum. Ůß hafa umhverfis■Šttir meiri ßhrif ß lÝkurnar ß ■vÝ a­ fß sj˙kdˇm, e­a jafnvel tilviljun.

Gen geta haft ˇlÝk ßhrif ß sj˙kdˇma, sum hafa sterk ßhrif en langflest lÝtil ßhrif. Gen me­ sterk ßhrif eins og ■au sem ßkvar­a br˙nan e­a blßan augnlit, eru minnihluta Ý erf­amenginu. Flest gen hafa vŠg ßhrif, eins og t.d. gen sem auka hŠ­ um 0.1 mmm a­ me­altali e­a ßhŠttuna ß brjˇstakrabbameini um 0.2%.

Hversu m÷rg gen hafa ßhrif ß hvern sj˙kdˇm?

Me­ hli­sjˇn af ■essu er hŠgt a­ spyrja, hversu m÷rg gen auka lÝkurnar ß tilteknum sj˙kdˇmi?

┴ sÝ­ustu 10-12 ßrum hafa nřjar a­fer­ir* Ý mannerf­afrŠ­i gert okkur kleift a­ finna gen og jafnvel st÷kkbreytingar Ý ■eim sem auka lÝkurnar ß sj˙kdˇmum. A­fer­irnar byggja ß ■vÝ a­ skima hundru­i ■˙sunda e­a jafnvel milljˇnir breytilegra sta­a Ý erf­amenginu. Breytleikarnir eru sko­a­ir Ý ■˙sundum sj˙klinga og heilbrig­u fˇlki Ý vi­mi­unarhˇpum, og sÝ­an spurt hva­a breytileiki tengist sj˙kdˇmsßstandinu. Ůannig fundust tugir e­a jafnvel hundru­ir st÷kkbreytinga sem hafa ßhrif ß ˇlÝka sj˙kdˇma og eiginleika mannsins.** LÝkurnar ß ■vÝ a­ gen finnast, velta m.a. ß ■vÝ hversu marga sj˙klinga er hŠgt a­ sko­a. Ef hŠgt er a­ sko­a 10.000 sykursřkissj˙klinga og jafnmarga heilbrig­a finnast e.t.v. 20 gen, en ef 50.000 eru Ý hvorum hˇpi finnast e.t.v. um 150 gen. ┴stŠ­an er s˙ a­ me­ stŠrra sřni er hŠgt a­ kortleggja gen me­ vŠgari ßhrif (═ 20.000 manna rannsˇkn er kannski hŠgt a­ finna gen sem lÝkur ß sj˙kdˇmi um 0.2% en ekki 1%). StŠrstu rannsˇknirnar n˙tildags eru me­ meira en 100.000 einstaklinga, t.d. Ý kortlagningu ß erf­a■ßttum sem tengjast hŠ­. Fundist hafa 697 a­skilin svŠ­i sem hafa ßhrif ß hŠ­. Ůar sem kortlagningin finnur bara genin me­ sterkustu ßhrifin mß ßŠtla a­ fleiri ■˙sund, jafnvel tug■˙sundir annara st÷kkbreytinga hafi ßhrif ß breytileika Ý hŠ­ mannfˇlks.

Ůß er komi­ a­ vandrŠ­alegu sta­reyndinni. ═ erf­amengi mannsins eru um 25.000 gen sem skrß fyrir prˇtÝnum og lÝklega anna­ eins af RNA genum. Eru ■ß kannski meira en fjˇr­ungur allra gena Ý erf­amenginu tengdur hverjum sj˙kdˇmi um sig?

Hva­ kennir erf­afrŠ­in okkur um lÝffrŠ­i sj˙kdˇma?

Meginhugmynd erf­afrŠ­i sÝ­ustu 50 ßra er kortlagning gena hjßlpar okkur a­ skilja sj˙kdˇma. En hva­ ef 10.000 st÷kkbreytingar hafa ßhrif ß hvern sj˙kdˇm?

Hugmyndin var s˙ a­ st÷kkbreytingar sem auki lÝkur ß ßkve­num sj˙kdˇmi, sÚu Ý tilteknum kerfum lÝkamans e­a frumunar sem tengjast vi­komandi sj˙kdˇmi. Til dŠmis a­ st÷kkbreytingar sem auka lÝkurnar ß sykursřki, sÚu Ý genum sem tengjast sykurstjˇrnun og efnaskiptum. En Ý ljˇs kemur a­ genin sem tengjast hverjum sj˙kdˇmi eru mun fj÷lbreytilegri. St÷kkbreytingar sem auka lÝkur ß sykursřki eru Ý alls konar genum, sem gegna margvÝslegum hlutverkum Ý frumum.

Nřleg grein ■riggja sÚrfrŠ­inga vi­ Stanford hßskˇla, Boyle, Li og Pritchard, rekur ■essar merkilegu sta­reyndir. ═ greininni setja Boyle og fÚlagar fram nřtt lÝkan um erf­ir sj˙kdˇma og annara eiginleika og benda ß lei­ina fram veginn fyrir mannerf­afrŠ­ina.

SamkvŠmt ■eim er mikilvŠgt a­ horfa ß vefina sem sj˙kdˇmar herja ß, t.d. brisi­ Ý sykursřki e­a heilann Ý ge­klofa. NŠstum ÷ll gen sem tjß­ eru Ý vef sem tengist ßkve­num sj˙kdˇmi, geta m÷gulega haft ßhrif ß ßhŠttuna ß ■eim sj˙kdˇmi. Ůa­ ˙tskřrir ■ann grÝ­arlega fj÷lda gena og st÷kkbreytinga sem fundist hafa og hversu fj÷lbreytt virkni ■eirra er. Markmi­ lÝffrŠ­innar og mannerf­afrŠ­innar vŠri ■ß a­ skilja lÝffrŠ­i kerfanna sem starfa Ý hverri frumuger­, og sem breg­ast Ý tilteknum sj˙kdˇmum.

SamkvŠmt ■essu lÝkani er ekkert sÚrstakt gagn af ■vÝ a­ kortleggja fleiri gen fyrir marga sj˙kdˇma***. Markmi­ kortlagninga var a­ a­ ■rengja mi­i­. En ef ■˙ finnur ˙t a­ 10.000 af 25.000 genum Ý erf­amengi mannsins tengjst sj˙kdˇmi X, ■ß veistu ekki miki­.

═tarefni og nˇtur.

Evan A. Boyle Yang I. Li og Jonathan K. Pritchard. 2017. An Expanded View of Complex Traits: From Polygenic to Omnigenic Cell 169:1177ľ1186 https://doi.org/10.1016/j.cell.2017.05.038

FrÚttatilkynning ß vef Stanford hßskˇla

*Ůessar a­fer­ir eru kalla­ erf­amengja sambandsgreiningar (genome wide association studies) e­a erf­amengja ra­- og sambandsgreiningar (whole genome sequencing and asscociation studies).

**Reyndar er t÷luver­ur munur ß ■vÝ hversu mikin hluta erf­anna ■essar st÷kkbreytingar ˙tskřra. T÷luvert misrŠmi er milli arfgengis (e. heritability) sem meti­ er Ý fj÷lskyldum e­a tvÝburum, og arfgengi sem meti­ ˙t frß kortl÷g­um genum.

***Ůa­ er reyndar fßrßnlega gaman a­ kortleggja gen. ١ a­ kortlagning sÚ leit a­ nßl Ý heysßtu, er alltaf gaman a­ finna nßlina. Mun au­veldara er a­ finna gen sem tengist ßkve­num eiginleika en a­ skilgreina umhverfis■Štti sem hafa ßhrif ß hann.


LÝffrŠ­irß­stefnan 2017

LÝffrŠ­irß­stefnan ver­ur haldin 26. ľ 28. oktˇberá 2017áÝ Ískju

Rß­stefnan semáhaldin er anna­ hvert ßr spannar alla lÝffrŠ­i og veltur breiddin ß framlagi ■ßtttakenda.

Opna­ ver­ur fyrir innsendingu ßgripa um mi­jan ßg˙st. Nßnar upplřsingar ver­a birtar ß vef lÝffrŠ­ifÚlagsins biologia.is.

Sta­festir ÷ndvegisfyrirlesarar:

Christian Klńmbt, ■roskunarfrŠ­ingur
Prˇfessor vi­ Hßskˇlann Ý MŘnster (Westfńlische Wilhelms Universitńt MŘnster).
Deildarstjˇri lÝffrŠ­innar (Dean)
EMBO me­limur

Jean-Philippe Bellenger, lÝfefnafrŠ­ingur
Prˇfessor vi­ University of Sherbrooke
Terrestrial Biogeochemistry, Department of Chemistry
LÝfefnafrŠ­ingur sem fŠst vi­ lÝffrŠ­i og hefur fŠrt řmislegt merkilegt fram ß undanf÷rnum ßrum.

GÝsli Mßsson, lÝfupplřsingafrŠ­ingur
Forst÷­uma­ur upplřsingatŠknisvi­sá═slenskrar Erf­agreiningar.
ôBig dataö ßskoranir Ýámannerf­afrŠ­irannsˇknum.

Fiona Watt, frumulÝffrŠ­ingur
Forst÷­uma­uráCentre for Stem Cells and Regenerative Medicine vi­ Kingĺs College Ý London.
FŠst vi­ rannsˇknir ß sÚrhŠfingu vefja Ý spendřrum.


┴hrif erf­amengunar ß villta laxastofna

┴hrif erf­amengunar ß villta laxastofna, greinarkorn ■etta var sent til FrÚttabla­sins og birtist 8. j˙nÝ 2017. Millifyrirsagnir eru bla­sins.

Erf­amengun ver­ur vi­ bl÷ndun alidřra og villtra Šttingja ■eirra. H˙n lei­ir til minni lÝfslÝka blendinganna og hefur neikvŠ­ ßhrif ß vi­gang villtra tegunda. Erf­amengun er ˇlÝk annarri mengun, ■vÝ h˙n einskor­ast vi­ tegundir sem geta Šxlast vi­ tiltekin eldisdřr e­a pl÷ntur. H˙n er ˇlÝk nßtt˙rulegri bl÷ndun milli villtra stofna e­a undirtegunda. AfkvŠmi ═slendinga og TaÝlendinga eru dŠmi um e­lilega bl÷ndun innan tegundar, ekki erf­amengun.

Ůekkt hefur veri­ Ý ßratugi a­ kynbŠtur breyta erf­asamsetningu alistofna, sem ver­a frßbrug­nir upprunalegu tegundinni. Fimm atri­i vega ■ar mest: i) Vi­ kynbŠtur er vali­ fyrir eiginleikum og genum sem tengjast ■eim. ii) Alistofnar a­lagast eldinu (lÝf undir verndarvŠng mannsins er ˇlÝkt villtri nßtt˙ru). iii) Erf­abreytileiki tapast, ■vÝ kynbŠtur byggjast ß vali eiginleika sem reynast vel Ý eldi (a­rir tapast). iv) ┴hrif tilviljunar eru meiri Ý eldi en nßtt˙rulegum stofnum vegna lÝtillar stofnstŠr­ar (veldur lÝka tapi ß erf­abreytileika). v) Eldisstofnar endurspegla uppruna sinn. SÝ­asta atri­i­ skiptir verulegu mßli ß ═slandi ■vÝ hÚrlendis er rŠkta­ur lax upprunninn ˙r bl÷ndu af 40 norskum stofnum og einum sŠnskum. Erf­asamsetning norskra eldislaxa er ˇlÝk villtum stofnum. Spyrja mß, hva­a aflei­ingar hefur erf­amengun ß villta laxfiska?

Merkjanleg ßhrif
Fleiri en hundra­ rannsˇknir Ý Noregi, Skotlandi og vÝ­ar lřsa ßhrifum erf­abl÷ndunar villtra og eldislaxa. HÚr er bara tŠpt ß nokkrum atri­um. Munurinn ß villtum laxi og eldislaxi birtist t.d. Ý ■vÝ a­ eldisfiskar vaxa hra­ar, eru stŠrri, ver­a kyn■roska seinna og eru ekki jafn hrŠddir vi­ afrŠningja og villtir laxar. ┴hrif eru einnig merkjanleg Ý blendingum villtra laxa og eldislaxa, og snerta t.d. Šxlun, fŠ­unßm, vi­gang og ■roska.
Nřleg erf­agreining ß r˙mlega 120 villtum laxastofnum Ý Noregi afhj˙pa­i umtalsver­a erf­abl÷ndun frß eldisfiski Ý ■ri­jungi stofna. ═ kj÷lfari­ greindu Geir Bolstad og fÚlagar ßhrif bl÷ndunarinnar ß 62 villta stofna, k÷nnu­u mun ß kynjum, landsvŠ­um og ßm me­ stˇrl÷xum e­a smßl÷xum. Ni­urst÷­urnar voru afgerandi, auki­ hlutfall gena ˙r eldisfiskum lei­ir til margvÝslegra breytinga ß villtum stofnum. ═ stˇrlaxaßm Ý mi­hluta Noregs jˇkst hlutfall fiska sem voru kyn■roska 2ja ßra Ý hverjum ßrgangi samfara aukinni erf­amengun frß eldisfiski. HŠrra hlutfall gena ˙r eldisfiski leiddi einnig til ■ess a­ karlkyns smßlax Ý Mi­-Noregi var stŠrri vi­ kyn■roska. Sterkustu ßhrifin voru ß laxastofnana nyrst Ý Noregi, sem eru fjarskyldari eldislaxinum. Erf­amengunin ■ar haf­i ßhrif ß stŠr­ og aldur vi­ kyn■roska, ˇhß­ sjˇaldri fisksins. Breytingarnar virka e.t.v. lÝtilvŠgar e­a jafnvel jßkvŠ­ar fyrir leikmenn (stˇrir laxar eru skemmtilegri vei­ifiskur). En ■Šr geta haft alvarlegar aflei­ingar fyrir villta fiska, ■vÝ sta­bundnir stofnar eru yfirleitt vel a­laga­ir a­ sÝnu umhverfi. Smßlaxaßr Ý Noregi eru t.a.m. gott umhverfi fyrir minni laxa en verra fyrir stˇrlaxa. Ef erf­abl÷ndunin gerir einstaklinga Ý smßlaxastofni stŠrri, getur ■a­ dregi­ ˙r hŠfni ■eirra til a­ lifa af.

┴stŠ­a til endursko­unar
Ni­urst÷­ur Bolstad og fÚlaga eru ˇvissu hß­ar, eins og allar rannsˇknir ß nßtt˙runni. En spurningin er ekki lengur hvort gen frß eldisfiski hafi ßhrif ß villta laxastofna, heldur hversu mikil og hvers e­lis ■au eru? Stˇra spurningin er, lei­ir erf­abl÷ndunin til hnignunar og ˙tdau­a villtra stofna? Ůa­ er full ßstŠ­a til a­ endursko­a laxeldi Ý sjˇkvÝum hÚrlendis. SÚrstaklega ■ar sem Ýslenskir laxar eru fjarskyldir eldislaxi. ┴stŠ­an er s˙ a­ flŠ­i gena frß eldisfiskum getur breytt eiginleikum villtra Ýslenskra laxastofna, gert ■ß minna hŠfa Ý lÝfsbarßttunni og dregi­ ˙r getu ■eirra til a­ ■rˇast Ý framtÝ­inni.

FrŠndur vorir Ý Noregi og vinir Ý SÝle hafa brennt sig ß flestu sem hŠgt er Ý laxeldi. Vonandi berum vi­ gŠfu til a­ lŠra af mist÷kum ■eirra og fˇrna ekki lÝfrÝki vatna og hafs fyrir ˇdřrar og skammsřnar lausnir Ý laxeldi.

Heimildir
Karlsson o.fl. 2016 ICES Journal of marine science doi.org/10.1093/icesjms/fsw121,

Glover o.fl. 2017 Fish and Fisheries doi: 10.1111/faf.12214,

Bolstad o.fl. 2017 Nature Ecology & Evolution doi:10.1038/s41559-017-0124


Villtir stofnar og eldisstofnar

╔g tek undir rß­gj÷f erf­anefndar landb˙na­arins, a­ vi­ f÷rum okkur hŠgt Ý uppbyggingu laxeldis hÚrlendis, og gŠtum ■ess a­ koma Ý veg fyrir erf­amengun.

Af ■vÝ tilefni vÝsa Úg Ý grein okkar frß ■vÝ Ý vetur um ßhrif erf­abl÷ndunar ß villta laxa.

Mun norskt genaregn ey­ileggja Ýslenska laxinn? Greinin var birt Ý FrÚttabla­inu og ß vefnum visir.is.

═ fyrra voru framleidd um 8.000 tonn af eldislaxi hÚrlendis. Hugmyndir eru um margfalda framlei­sluaukningu, Ý 60.000 til 90.000 tonn ß ßri. Til samanbur­ar er um helmingur eldislax ß heimsvÝsu (um 1,3 milljˇnir tonna) framleiddur ß hverju ßri Ý Noregi. E­lilegt er a­ horfa til reynslu Nor­manna og kanna hvort og hvernig byggja mß upp laxeldi hÚrlendis, ■vÝ fjßrhagslegur ßvinningur vir­ist umtalsver­ur. ╔g tel mikilvŠgt a­ sko­a einnig umhverfisßhrif eldis. Nor­menn komust fljˇtt a­ ■vÝ a­ laxeldi hefur neikvŠ­ umhverfisßhrif, og ber ■ar helst a­ nefna mengun umhverfis, laxal˙s og erf­amengun. Hi­ sÝ­astnefnda er til umrŠ­u hÚr. Villtum laxastofnum hefur hnigna­ ß sÝ­ustu ÷ld, vegna ßhrifa ofangreindra ■ßtta og annarra. T÷luvert hefur ßunnist Ý a­ draga ˙r ßhrifum sumra ■essara ■ßtta, en erf­amengun er mun erfi­ari vi­fangs.

Norskur eldislax er rŠkta­ur stofn, me­ a­ra erf­asamsetningu en villtur lax. Me­ kynbˇtum Ý fj÷lda kynslˇ­a var vali­ fyrir eiginleikum sem gera hann heppilegan Ý eldi, t.d. stŠr­, kyn■roska og vaxtarhra­a. ┴ ═slandi hˇfust kynbŠtur ß laxi ß sÝ­ustu ÷ld, en ■eim var hŠtt ■egar ljˇst var a­ norski laxinn ˇx mun hra­ar og betur. Allur eldislax hÚrlendis er norskur a­ uppruna.

KynbŠtur breyta erf­asamsetningu tegunda. ┴kve­in gen, sem eru fßtÝ­ Ý villtum laxi, jukust Ý tÝ­ni vi­ rŠktun eldislaxins. ŮvÝ er hann erf­afrŠ­ilega frßbrug­inn villtum stofnum Ý Noregi og ß ═slandi. Norskir erf­afrŠ­ingar sko­u­u Ý fyrra erf­abreytileika Ý 4.500 genum Ý villtum laxi og eldislaxi. ┌t frß ■essum upplřsingum mßtu ■eir erf­amengun Ý villtum stofnum. Rannsˇknin nß­i til r˙mlega 20.000 fiska Ý 125 ßm, frß Su­ur-Noregi til Finnmerkur. Ůeir fundu ßkve­nar erf­asamsŠtur sem einkenna eldislax og athugu­u hvort ■Šr mŠtti finna Ý villtum laxastofnum og hversu algengar ■Šr vŠru. Ůannig var hŠgt a­ meta erf­abl÷ndun Ý hverjum villtum stofni, ß skalanum 0 til 100 prˇsent.

Ni­urst÷­urnar eru skřrar. Einungis ■ri­jungur stofnanna (44 af 125) var laus vi­ erf­amengun. Annar ■ri­jungur stofnanna (41) bar vŠg merki erf­abl÷ndunar, ■.e. innan vi­ 4% erf­amengun, og ■ri­ji parturinn (40) sřndi mikla erf­abl÷ndun (■.e. yfir 4%).

Slßandi er a­ 31 stofn var me­ 10% erf­amengun e­a meiri. Flestir mengu­ustu stofnanir voru ß vesturstr÷ndinni ■ar sem flestar fiskeldisst÷­var eru. Miki­ menga­ir stofnar fundust einnig sy­st og nyrst Ý Noregi. VÝsindamennirnir reyndu ekki a­ meta ßhrif erf­amengunar ß lÝfvŠnleika stofnanna, en a­rar rannsˇknir benda til ■ess a­ ■au sÚu neikvŠ­. ┴stŠ­an er s˙ a­ villtir stofnar sřna marghßtta­a a­l÷gun a­ umhverfi sÝnu, Ý tilfelli laxa bŠ­i a­ ferskvatni og sjˇg÷ngu. Eldisdřr eru valin fyrir ßkve­na eiginleika, og vi­b˙i­ a­ ■au standi sig illa Ý villtri nßtt˙ru (hvernig spjara alisvÝn sig Ý Hei­m÷rk?). Eldislaxar hafa minni hŠfni Ý straumvatni e­a sjˇg÷ngu. Sama mß segja um afkvŠmi sem ■eir eignast me­ villtum fiski.

Erf­amengun byggist ß genaflŠ­i ß milli hˇpa. GenaflŠ­i er e­lilegur hluti af stofnerf­afrŠ­i villtra tegunda, en ■egar genaflŠ­i er frß rŠktu­u afbrig­i Ý villta tegund er hŠtta ß fer­um. HŠttan er sÚrstaklega mikil ■egar rŠkta­i stofninn er miklu stŠrri en sß villti. Ůa­ er einmitt tilfelli­ Ý Noregi. Ůar er um 2.000 sinnum meira af laxi Ý eldisst÷­vum en Ý villtum ßm. ١tt ˇlÝklegt sÚ a­ eldisfiskur sleppi, eru st÷­varnar ■a­ margar a­ strokufiskar eru hlutfallslega margir mi­a­ vi­ villta laxa. Me­alfj÷ldi strokulaxa sem veiddir eru Ý norskum ßm er um 380.000 ß ßri. Ef stˇr hluti hrygnandi fisks Ý ß er eldisfiskur, er hŠtt vi­ a­ erf­afrŠ­ilegur styrkur sta­bundna stofnsins minnki.

Er hŠtta ß a­ genamengun frß norskum eldisfiski spilli Ýslenskum laxi? ŮvÝ mi­ur er hŠttan umtalsver­. Villtir Ýslenskir og norskir laxar eru ekki eins, ■vÝ a­ a.m.k. 10.000 ßr eru sÝ­an sameiginlegur forfa­ir ■eirra nam straumv÷tn sem opnu­ust a­ lokinni Ýs÷ldinni. Munurinn endurspeglar a­ einhverju leyti s÷gu stofnanna og ˇlÝka a­l÷gun a­ norskum og Ýslenskum ßm. Eldislaxinn er laga­ur a­ norskum a­stŠ­um og eldi, og hŠtt er vi­ a­ blendingar hans og Ýslenskra fiska hafi minni hŠfni vi­ Ýslenskar a­stŠ­ur.

═ ljˇsi vÝ­tŠkra hugmynda um auki­ laxeldi, t.d. ß Vestfj÷r­um, er e­lilegt a­ kalla eftir var˙­ og vanda­ri vÝsindalegri ˙ttekt ß hŠttunni ß erf­abl÷ndun, ekki bara ß innfj÷r­um heldur einnig ß Vestur- og Nor­urlandi. Íruggasta eldi­ er Ý loku­um kerfum, sem eru a­ ry­ja sÚr til r˙ms erlendis, og mun au­velda fiskeldisfyrirtŠkjum a­ fß vottun fyrir umhverfisvŠna framlei­slu.


mbl.is Rß­leggja stjˇrnv÷ldum a­ st÷­va ˙tgßfu leyfa til laxeldis
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

Gen sem voru meinlaus fyrir 1000 ßrum eru banvŠn Ý dag

Margir sj˙kdˇmar sem hrjß okkur er arfgengir, a­ einhverju leyti a.m.k. Ůa­ ■ř­ir a­ breytingar ß genum hefur ßhrif ß lÝkurnar ß sj˙kdˇmum.
á
En getur gen sem voru meinlaus fyrir 1000 ßrum or­i­ ska­leg Ý dag?*
Reyndar eru gen ekki banvŠn, heldur geta st÷kkbreytingar Ý ■eim dregi­ ˙r lÝfslÝkum, stundum svo miki­ a­ ■eir sem eru arfhreinir um gallan deyja.
á
Greg Gibson hefur rannsaka­ hvernig breytingar ß umhverfi hafa ahj˙pa­ erf­a■Štti sem řta undir sj˙kdˇma.

Samspil gena Ý ˇlÝkum ferlum og kerfum lÝkamans er oft ansi flˇki­ og ˇfyrirsjßanlegt. G÷gn benda til ■ess a­ aukin tÝ­ni algengra erf­asj˙kdˇma eigi sÚr rŠtur Ý samspili gena og umhverfis. Hr÷­ ■rˇun vissra gena mannsins og miklar breytingar ß umhverfi okkar sÝ­ustu kynslˇ­ir gŠti hafa afhj˙pa­ dulin erf­abreytileika, sem hafa ßhrif ß lÝkurnar ß algengum sj˙kdˇmum.

Gibson er ■roskunarerf­afrŠ­ingur sem hefur einbeitt sÚr a­ rannsaka e­li og orsakir breytileika Ý svipfari. Hann hefur lagt sÚrstaka ßherslu ß a­ kanna hulin erf­abreytileika, sem birtist bara vi­ řktar umhverfisa­stŠ­ur e­a ■egar alvarlega st÷kkbreytingar finnast Ý einstaklingum. Helstu uppg÷tvanir hans eru.

  • Algengir erf­asj˙kdˇmar eru a­ stˇrum hluta tilkomnir vegna breytinga ß umhverfi manna sÝ­ustu aldir.
  • Erf­abreytileiki getur veri­ hulinn vi­ einar a­stŠ­ur ľ en afhj˙past vi­ a­rar.
  • Breytileiki Ý genatjßningu Ý blˇ­i er undir sterkari ßhrifum umhverfis en gena.
  • Ůekking ß breytileika Ý genatjßningu og frumum getur hjßlpa­ okkur a­ nřta erf­aupplřsingar Ý me­h÷ndlun einstaklinga.

┴ myndinn hÚr fyrir ne­an sjßst ßhrif st÷kkbreytingar ß vŠng ßvaxtaflugunar (mynd Ian Dworkin, birt me­ leyfi). Vinstra meginn er e­lilegur vŠngur. ═ mi­junni og hŠgra meginn eru vŠngir flugna af tveimur stofnum, sem bß­ir eru me­ sama erf­agallann. Galli Ý einu geni hefur ■vÝ alvarleg ßhrif einum stofni (Ý mi­junni) en mun vŠgari ßhrif Ý ÷­rum. Eiginleikar flugna og okkar eru ■vÝ aflei­ing samspils breytileika Ý m÷rgum erf­a■ßttum og au­vita­ margra umhverfis■ßtta. Hver sag­i a­ erf­afrŠ­i vŠri einf÷ld?wing_and_a_mutation.jpg

┴hrif allra gena mannsins eru hß­ umhverfinu sem einstaklingar lifa Ý. Til dŠmis skiptir mßli hva­ b÷rn fß a­ bor­a, hva­a sj˙kdˇma ■au fß og hvenŠr, hva­ mikla sˇl e­a kulda vi­ lifum vi­, samfÚlagslegar a­stŠ­ur og fÚlagslegar mˇta fˇlk lÝka sem og menntun e­a a­gengi a­ heilbrig­is■jˇnustu.á

┴stŠ­an fyrir ■vÝ a­ miki­ er rŠtt um ßhrif gena, er s˙ a­ ■a­ er miklu au­veldara a­ mŠla arfger­ir en umhverfi. Breytileika Ý erf­aefninu mß mŠla me­ sÚrst÷kum tŠkjab˙na­i. Ůa­ er ekki hŠgt a­ mŠla umhverfi sem hver einstaklingur lifir Ý me­ einf÷ldu prˇfi.

╔g geta sagf frß ■vÝ stolti a­ doktorsverkefni mitt var unni­ undir lei­s÷gn Gibsons, ■egar hann starfa­i vi­ fylkishßskˇlann Ý Nor­ur KarˇlÝnu. Ůß fundum vi­ erf­a■ßtt sem tengdist breytingum ß l÷gun vŠngs ßvaxtaflugunar. ═ ÷­ru verkefni sem vi­ unnum a­ fundum vi­ einnig a­ hulin breytileika Ý tilteknu ■roskunargeni sem hefur ßhrif ß bŠ­i vŠngi og augu flugunar. Ůa­ er efni Ý annan pistil...

Greg starfar n˙ vi­ tŠknihßskˇlann Ý GeorgÝu og vinnur a­ rannsˇknum ß mannerf­afrŠ­i.

Greg Gibson hÚlt yfirlitserindi um samspil erf­a og umhverfis ß lÝffrŠ­irß­stefnunni 5. til 7. nˇvember 2015.

*┴ sama hßtt og gen sem voru meinlaus fyrir 1000 ßrum geta veri­ banvŠn Ý dag, geta gen sem voru banvŠn ■ß veri­ ska­laus n˙. Ef umhverfis■Šttir sem hafa ßhrif ß ■au hefur breyst nŠgilega.

Pistil ■essi er umskrifa­ur ˙r fŠrslu frß 2015.
á

Apar hÚr og menn ■ar

Hryggdřr eru allsta­ar.

═ kj÷lfar ˙tgßfu bˇkar Darwins um uppruna tegundanna ßtta­i fˇlk sig ß ■vÝ a­ vi­ tilheyr­um dřrarÝkinu og ■rˇunartrÚ lÝfs ß j÷r­inni. NŠstu tvŠr spurningar voru, hva­a tegund er nŠrskyldust manninum og hvenŠr var­ ma­urinn til Ý ■rˇunars÷gunni? Nßtengd er spurningin, hvar var­ ma­urinn til (ef ekki Ý Eden Ý Hverager­i)?

┴ ÷ld Darwins fundust steingervingar af m÷nnum, m.a. Ý Neanderdal Ý Ůřskalandi, sem bentu til ■ess a­ menn vŠru upprunnir Ý Evrˇpu. Samanbur­ur vi­ n˙lifandi apategundir, benti hinsvegar til a­ simpansar vŠru okkar nßnustu Šttingjar. Louis Leaky var einn ■eirra sem beindu leitinni a­ uppruna mannsins til AfrÝku, og sÝ­an hafa hrannast upp beinagrindur og g÷gn sem sřna a­ langmestur fj÷lbreytileiki manntegunda hafi veri­ Ý AfrÝku. Sannarlega hafa sumar tegundirnar dreifst til Evrˇpu og AsÝu, en landfrŠ­ilega mynstri­ er nokku­ skřrt.

Steingervingasagan byggir ß ■vÝ a­ finna bein, aldursgreina ■au og lřsa eiginleikum lÝfveranna sem ■au komu ˙r. Me­ ■vÝ t.d. a­ bera saman tennur e­a kjßlka ˙r ˇlÝkum manntegundum er hŠgt a­ sjß hvernig breytingar hafa or­i­ ß h÷fu­k˙pu Šttingja okkar og forfe­ra.

G÷gnin sřna lÝka a­ ■rˇun mannsins er ekki eins og v÷xtur trÚs, e­a framvinda Ý s÷gu. Ma­urinn er bara ein grein ß stˇru ŠttartrÚ e­a runna fj÷lmargra manntegunda, ■ar sem oft voru nokkrar - misjafnlega skyldar tegundir - lifandi ß j÷r­inni ß hverjum tÝma. Ůetta sÚst vel ß mynd frß Open University Ý Stˇra bretlandi af ŠttartrÚ mannapa.

s182_10_003i_967229.jpg

Erf­afrŠ­ileg g÷gn benda jafnvel til ■ess a­ fyrir ekki nema 50.000 ßrum hafi veri­ ■rjßr manntegundir ß j÷r­inni, allar skyldar Homo sapiens. Neanderdalsmenn voru ein ■eirra og Denisovamennirnir hin, og m÷gulegt er a­ ■Šr hafi veri­ fleiri. Denisovamenn eru nefndir eftir helli Ý Altai fj÷llunum vi­ landamŠri R˙sslands og KÝna, og var ˙tbrei­sla ■eirra lÝklega ß svŠ­inu ■ar um kring. Greining ß DNA ˙r jar­sřnum, ekki bara ˙r beinum, sřnir a­ Denisovafˇlki­ var Ý AsÝu fyrir a.m.k. 170.000 ßrum.

En spurningin um uppruna mannsins veltur lÝka a­ miklu leyti ß ■vÝ hva­ er n˙tÝmama­ur? Flestir ■rˇunafrŠ­ingar eru ß ■vÝ a­ ma­urinn, s˙ tegund sem vi­ ■ekkjum sem Homo sapiens, hafi or­i­ til fyrir um 200.000 ßrum. Hinar manntegundirnar, neanderdalsmenn og denisovamenn a­skildust frß okkur fyrir r˙mlega tv÷f÷ldum ■eim tÝma. Engu a­ sÝ­ur gßtu tegundirnar ■rjßr Šxlast og ßtt frjˇ afkvŠmi. Ůa­ sÚst ß ■vÝ a­ n˙tÝmamenn utan AfrÝku eru flestir me­ 1-3% af genum sÝnum frß m÷nnum e­a Denisovam÷nnum. Vi­ leggjum ßherslu ß ■a­ Ý kennslu Ý mannerf­afrŠ­i, Ý umrŠ­u um kyn■Štti og samhengi vi­ mannkynbˇtastefnu nasistanna, a­ erf­afrŠ­ilega "hreinustu" menn jar­ar sÚu AfrÝskir!

Nřleg rannsˇkn Ý Plos One bendir til ■ess a­ einn af forfe­rum (e­a nßskyldur Šttingi) mannsins ■ekktur sem Graecopithecus hafi lifa­ Ý Evrˇpu. ĂttartrÚ byggt ß tanngar­i og ÷­rum eiginleikum tannbeina sty­ur ■etta lÝkan. Spurningin er vitanlega hvort a­ Graecopithecus sÚ forfa­ir e­a Šttingi, og hvort a­ grein hans hafi or­i­ ˙tdau­ e­a hafi geti­ af sÚr undravirkin sem liggja ß netinu og lesa um eigin uppruna (okkur ■eas)?

Eins og sag­i Ý upphafi benda nŠr ÷ll fyrirliggjandi g÷gn til ■ess a­ nßnustu forfe­ur okkar og vi­ sÚum upprunin Ý AfrÝku. Ein rannsˇkn kollvarpar ■vÝ ekki, en ef fleiri g÷gn, sÚrstaklega Graecopithecus sty­ja ■essa tilgßtu er e.t.v. tÝmi til a­ endursko­a ■etta atri­i Ý ■rˇunas÷gu mannsins.

En ■rˇunarsagan breytist ekki vi­ ■a­, ■ˇtt a­ frŠndi vor e­a lang...afi skipti um heimilisfang.á

═tarefni:

Smithsonianá Louis Leakey: The Father of Hominid Hunting

Arnar Pßlsson 5. mars 2010 Ësliti­ trÚ lÝfsins

Arnar Pßlsson 20. maÝ 2009 Hlekkur Ý Šttarrunnanum

Arnar Pßlsson 28. mars 2010 kynslˇ­ fram af kynslˇ­

Fuss J, Spassov N, Begun DR, B÷hme M (2017) Potential hominin affinities of Graecopithecus from the Late Miocene of Europe. PLoS ONE 12(5): e0177127. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0177127


mbl.is Ma­urinn upprunninn Ý Evrˇpu?
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

TÝgrar lÝ­a undir lok, eftir a­ Mˇgli sigra­i SÚra Kan

Mˇgli ˙lfastrßkur var hugarfˇstur Rudyard Kiplings. Flestir ■ekkja Disney ˙tgßfu s÷gunnar, en upprunalega ˙tgßfa Kiplings var mun frÝskari en ■a­ hvÝt■vegna mo­. Kipling var frŠgur fyrir "af ■vÝ bara" (just so) s÷gur, ■ar sem allt var m÷gulegt.

═ Disney ˙tgßfunni er Mˇgli hrakinn ß flˇtta af tÝgrisdřrinu SÚra Kan sem hefur einsett sÚr a­ bor­a menn. En a­ lokum tekst honum a­ sigra tÝgurinn, me­ ■vÝ a­ hrŠ­a hann me­ eldi. Mogli lřtur a­ lokum t÷frum yngismeyjar og gengur m÷nnunum ß h÷nd.

═ s÷gu Kiplings veldur SÚra Kan ■vÝ a­ Mˇgli ver­ur vi­skila vi­ fˇlk sitt og lendir Ý umsjß ˙lfanna. Og eftir heilmikla atbur­arßs yfirbugar Mˇgli tÝgurinn, og hamflettir hann (eins og allir gˇ­ir vei­imenn - ß tÝmum Kiplings).

Hnignun tÝgrisdřraá

TÝgrisdřr eru rßndřr og ■urfa sÝn b˙svŠ­i. Meti­ hefur veri­ a­ fyrir r˙mri ÷ld hafi veri­ um 100.000 tÝgrar ß j÷r­inni, dreif­ um IndonesÝu, Indland og mi­ AsÝu. N˙ eru milli 3000 og 4000 dřr til Ý villtri nßtt˙ru.á Stofn villtra tÝgrisdřra hefur minnka­ um 96% ß 100 ßrum.

img_2004litil.jpg

Ůau eru n˙ ˙tdau­ ß J÷vu, mi­ AsÝu, su­ur KÝna og BalÝ. Ůau b˙a enn ß Indlandi og Ý nor­ur KÝna og nokkrum vestari eyjum IndˇnesÝu.

┴ Indlandi eru sÝfelldir ßrekstrar ß milli bŠnda og tÝgra, a­allega vegna ■ess a­ b˙fÚna­ur er heppileg brß­.

Au­vita­ ■urfa menn lÝfsrřmi og jar­nŠ­i, en vi­ h÷fum einnig okkar skyldur gagnvart nßtt˙runni.

TÝgrisdřr eru stˇrkostlegar og skepnur. Ůau eru sannarlega stˇrhŠttuleg, en eiga samt sinn tilverurÚtt.á

Spurning er hvernig ■au myndu spjara sig ß hßlendi ═slands. L÷mb og hreindřr Šttu a­ vera au­veidd en Úg veit ekki hvort berangri­ sÚ heppilegt fyrir vei­ia­fer­ir ■eirra.

╔g er ekki a­ stinga upp ß a­ tÝgrisdřr ver­i flutt hinga­ til lands. En kannski ver­a eyjar eins og ═sland e­a BalÝ ger­ a­ gri­l÷ndum fyrir tegundir Ý ˙trřmingarhŠttu einhverntÝman Ý framtÝ­inni. Vitanlega ■yrfti menn eins og Mˇgla til a­ gŠta ÷ryggis mannfˇlks og einhvern eins og Jane Goodall til a­ gŠta hagsmuna dřranna.

Ůessi pistill er umskrifu­ ˙tgßfa af pistli frß 2014.

═tarefni:

Mynd af tÝgrisdřr tekin Ý Potter park Ý Lansing Michigan (AP).

World Wildlife Foundation - tÝgrisdřr.

11. febr˙ar, 2014 NY Times Tiger Population Grows in India, as Does Fear After Attacks


┴lyktun um uppbyggingu Nßtt˙ruminjasafns ═slands

┴lyktun um uppbyggingu Nßtt˙ruminjasafns ═slands

═ umbo­i ne­angreindra samtaka skorum vi­ ß Al■ingi og mennta- og menningarmßlarß­herra a­ taka hi­ fyrsta af skari­ var­andi mßlefni Nßtt˙ruminjasafns ═slands og b˙a ■annigá um hn˙ta a­ starfsemi ■ess rÝsi undir nafni vi­ mi­lun ß frˇ­leik og ■ekkingu ß nßtt˙ru landsins, nßtt˙rus÷gu, nßtt˙ruvernd og nřtingu nßtt˙ruau­linda, eins og l÷g kve­a ß um. ┴lyktun Al■ingis nr. 70/145 um hvernig minnast skuli aldarafmŠlis fullveldis ═slands, sem formenn allra ■ingflokka ß Al■ingi fluttu undir lok sÝ­asta kj÷rtÝmabils og sam■ykkt var me­ 56 atkvŠ­um mˇtatkvŠ­alaust er miki­ fagna­arefni. Ůar kemur m.a. fram a­ Al■ingi ßlyktar a­ fela rÝkisstjˇrninni ... äa­ sjß til ■ess a­ Ý fjßrmßlaߊtlun til nŠstu fimm ßra, sem l÷g­ ver­ur fyrir Al■ingi vori­ 2017, ver­i gert rß­ fyrir uppbyggingu Nßtt˙ruminjasafns.ôŮa­ veldur ■vÝ vonbrig­um a­ Nßtt˙ruminjasafns ═slands skuli hvergi vera geti­ Ý till÷gu rÝkisstjˇrnarinnar a­ rÝkisfjßrmßlaߊtlun 2018ľ2022.

┴ 100 ßra afmŠli H═N ßri­ 1989 kynnti menntamßlarß­herra ߊtlanir um a­ reist yr­i h˙s yfir Nßtt˙rugripasafn ═slands. ═ kj÷lfari­ var mŠld ˙t lˇ­ Ý Vatnsmřri fyrir bygginguá Nßtt˙ruh˙ss sem var hugsa­ sem safnbygging og a­setur Nßtt˙rugripasafns. ═á deiliskipulagi HßskˇlasvŠ­isins er enn gert rß­ fyrir Nßtt˙ruh˙si ß ■essum sta­, ßá svonefndum G-reit.

Sta­a Nßtt˙ruminjasafnsins, h÷fu­safns ■jˇ­arinnar Ý nßtt˙rufrŠ­um, hefur frß upphafiá veri­ ˇvi­unandi og safni­ b˙i­ vi­ ■r÷ngan kost ■au tÝu ßr sem li­in eru frß stofnuná ■ess. Fjßrheimildir hafa veri­ afar naumt skornar, starfsmenn a­eins tveir hi­ mesta, skrifstofua­sta­a ˇtrygg og engin a­sta­a til sřningahalds, kennslu e­a mi­lunará frˇ­leiks ß eigin vegum.

Íflugt nßtt˙rufrŠ­isafn styrkir menntakerfi­ og menningarlÝfi­ og stu­lar a­ aukinni ■ekkingu ß nßtt˙ru landsins og skilningi ß tengslum hennar vi­ umheiminn. Menntun landsmanna Ý nßtt˙rufrŠ­um er forsenda sjßlfbŠrni Ý atvinnugreinum ■jˇ­arinnar, sem nŠr allar hvÝla ß nřtingu nßtt˙runnar. Aukinn skilningur ß nßtt˙ru ═slands er eitthvertá brřnasta verkefni samtÝmans og skˇlaŠska landsins ß sannarlega skili­ metna­arfullt ogá nřstßrlegt nßtt˙rufrŠ­isafn ■ar sem undrum og ferlum nßtt˙runnar eru ger­ skil.

Ůa­ er mikils um vert a­ ekki ver­i hvika­ frß ■eim gˇ­u fyrirheitum sem gefin eru Ý fyrrnefndri ßlyktun Al■ingis.


Hi­ Ýslenska nßtt˙rufrŠ­ifÚlag
Bandalag ═slenskra skßta
Eldv÷tn - Samt÷k um nßtt˙ruvernd
Ý Skaftßrhreppi
FÚlag Ýslenskra safnafrŠ­inga
F═SOS - FÚlag Ýslenskra safna og
safnmanna
Fj÷regg Ý Mřvatnssveit
Fuglavernd
Landvernd
LÝffrŠ­ifÚlag ═slands
Nßtt˙ruverndarsamt÷k Austurlands
Nßtt˙ruverndarsamt÷k ═slands
Nßtt˙ruverndarsamt÷k Su­urlands
Nßtt˙ruverndarsamt÷k
Su­vesturlands
SamlÝf, samt÷k lÝffrŠ­ikennara
SkˇgrŠktarfÚlag ═sland
Ungir umhverfissinnar


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband