Leita Ý frÚttum mbl.is
Embla

FŠrsluflokkur: VÝsindi og frŠ­i

Kjˇstu menntun

═ kosningunum 28. oktˇber nŠst komandi er tŠkifŠri til a­ setja menntun ß stall.

Afgl÷p stjˇrnmßlamanna, mˇtsagnir Ý st÷rfum ■eirra og or­um, tap ß trausti ß al■ingi og stofnunum samfÚlagsins kalla ÷ll ß a­ra sřn ß stjˇrnmßlin og forgangsr÷­un samfÚlagsins.

Menntun hefur um ßratuga skei­ veri­ afgangstŠr­ Ý Ýslensku samfÚlagi. Eitthva­ sem rŠtt er um ß tyllid÷gum, en vanrŠkt ■ess ß milli. ┴ ═slandi hefur menntun veri­ um ßratuga skei­ ekki veri­ ßlitin mßttur, heldur fro­a. Skˇli lÝfsins er ßlitinn merkilegri en skˇli frŠ­anna.

Nemendur Ý hßskˇlum hafa sent ßkall til frambjˇ­enda og ■jˇ­ar, um a­ menntamßl ver­i sett ß oddinn. FramtÝ­ nemann og landsins hangir ß spřtunni.

Forkˇlfar nemendafÚlaga hafa rita­ nokkrar gˇ­ar greinar um mßli­, undir merkin u #kjˇstumenntun. Fyrstu greinina skrifa­i Ragna Sigur­ardˇttir - Kjˇstu menntun 28. oktˇber

H˙n segir:

═slenskt hßskˇlakerfi fŠr ekki ■ß athygli og fjßrm÷gnun sem til ■arf og stjˇrnv÷ld ver­a a­ stÝga alv÷ru skref til ■ess a­ kerfi­ ■jˇni bŠ­i nemendum og samfÚlaginu sem skyldi. Eins og kunnugt er hefur a­gengi a­ menntun og menntunarstig ■jˇ­a bein ßhrif ekki a­eins ß efnahag, heldur lÝka ß gildi, ■ekkingu og vi­horf einstaklinga sem er til hagsbˇta fyrir samfÚlagi­.1,2

Ůa­ er ■vÝ kominn tÝmi til a­ Ýslenskt hßskˇlakerfi sÚ fjßrmagna­ me­ fullnŠgjandi hŠtti. Til ■ess ■arf metna­ stjˇrnvalda. ═ komandi kosningum teljum vi­ Ý St˙dentarß­i a­ mikilvŠgt sÚ a­ hafa skřra framtÝ­arsřn fyrir ═sland Ý al■jˇ­legu samhengi. St˙dentarß­ Hßskˇla ═slands hvetur ■vÝ stjˇrnmßlaflokka ß ═slandi til a­ beita sÚr fyrir bŠttri fjßrm÷gnun hßskˇlastigsins og kjˇsendur a­ kjˇsa menntun ■ann 28. oktˇber.

Benedikt Traustason fjalla­i einnig ver­mŠtin fˇlgin Ý nßtt˙runni.

Hann sag­i:

Undanfarin 10 ßr hefur nŠr st÷­ugt veri­ skori­ ni­ur til lÝf- og umhverfisvÝsindadeildar Hßskˇla ═slands. Innan ■eirrar deildar eru m.a. fer­amßlafrŠ­i, en fer­a■jˇnusta er ein meginsto­ Ýslensks atvinnulÝfs, og lÝffrŠ­i, sem gegnir lykilhlutverki vi­ a­ skilja ■Šr breytingar ß nßtt˙runni sem vi­ st÷ndum frammi fyrir. Innan ■eirrar deildar eru ■eir sÚrfrŠ­ingar sem treysta ver­ur ß til a­ draga ˙r ˇŠskilegum ßhrifum loftslagsbreytinga. ┴ seinustu 10 ßrum hefur nßmsframbo­ innan lÝffrŠ­innar veri­ rřrt, skylduf÷gum Ý grunnnßmi veri­ fj÷lga­, valnßmskei­um fŠkka­ um rÝflega helming, verklegum kennslustundum fŠkka­ um fjˇr­ung og vettvangsfer­ir skornar burt e­a skildar eftir Ý sk÷tulÝki.

Nßm ■eirra sem vi­ Štlumst til a­ rannsaki ßhrif loftslagsbreytinga og hva­ kann a­ vera til rß­a er ■ess vegna einsleitara, sÚrhŠfing nemenda er minni og af ■eim s÷kum er geta okkar til a­ takast ß vi­ loftslagsvandann takmarka­ri. Ůa­ er ■vÝ grßtbroslegta­ hugsa til ■ess a­ stŠrstu atvinnuvegir ═slendinga eru og hafa veri­ bygg­ir ß nßtt˙runni. Er ■ß sama hvort liti­ er til landb˙na­ar, fisksins Ý sjˇnum e­a lunda og hvala sem la­a sÝfellt fleiri fer­amenn til landsins.


Menntun og rannsˇknir Ý ÷ndvegi

Leyndarmßl veraldar, l÷gmßl nßtt˙ru, hagkerfa, sßlar og lÝkama hafa afhj˙past me­ vÝsindum og frŠ­um. Vi­ h÷fum lŠrt um gang himintunglanna, orsakir sj˙kdˇma, eiginleika frumefna og rafmagns. En einnig um ■roska einstaklingsins, breytingar ß samfÚl÷gum, fÚlagslega krafta og snilld og veikleika mannfˇlks.

Ůekking sprettur ekki af sjßlfu sÚr e­a ˙r mold, hana ■arf a­ rŠkta. Til a­ rŠkta ■ekkingu ■arf menntun og menntastofnanir, a­b˙na­ og frelsi til rannsˇkna og frŠ­istarfa, viljugt og fŠrt fˇlk og sÝ­ast en ekki sÝst, stu­ning samfÚlags.

═ umrŠ­u n˙tÝmans eru samt ekki margir sem halda ß lofti mikilvŠgi menntunar og vÝsinda. Au­vita­ er mÝkilvŠgt a­ byggja Ýb˙­ir, b˙a til st÷rf, lŠkna fˇlk og halda b÷rnum uppteknum me­an foreldrar vinna. En mÚr vir­ist eins og stundum gleymist a­ hugsa til framtÝ­ar. Menntun og vÝsindast÷rf eru undirb˙ningur fyrir framtÝ­ina. LÝka fyrir hina ˇfyrirsjßanlegu framtÝ­.

Stundum h÷ldum vi­ a­ sÚrstakur undirb˙ningur sÚ betri en almennur. Ůa­ a­ b˙a til varnarvegg fyrir flˇ­ er sÚrtŠkur undirb˙ningur fyrir m÷gulega ˇgn Ý framtÝ­inni. Ůa­ a­ mennta fˇlk og afla ■ekkingar um ßkve­in fyrirbŠri, er almennari undirb˙ningur fyrir ßskoranir framtÝ­ar. Au­vita­ er mikilvŠgt a­ verjast flˇ­um, eins og a­ breg­ast vi­ brřnum vandamßlum. En vi­ ver­um lÝka a­ passa a­ bor­a ekki allt ˙tsŠ­i­.

Me­ ■vÝ a­ vanrŠkja menntun erum vi­ rŠ­arinn sem hugsar bara um a­ rˇa, en horfir aldrei Ý kringum sig. SlÝkur einstaklingur gŠti sn˙ist Ý hringi, rˇi­ ß haf ˙t frekar en til lands e­a hamast ß ßrunum ■ˇtt bßturinn sÚ bundinn vi­ bryggju.

2014ag14magnusj.jpg═ kosningarbarßttu mßna­arins hefur ekki bori­ miki­ ß umrŠ­u um mikilvŠgi menntunar, vÝsinda og frŠ­a. Kjartan H. Njßlsson bendir ß ■etta og mikilvŠgi vÝsinda fyrir Ýslenskt samfÚlag Ý lei­ara FrÚttabla­s dagsins. Hann rŠ­ir m.a. tÝmamˇtarannsˇkn Hjartaverndar sem hˇfst ßri­ 1967 og segir:

Vi­ erum enn eftirbßtar ■eirra ■jˇ­a sem vi­ berum okkur saman vi­ ■egar fjßrframl÷g til vÝsinda eru sko­u­. Ůannig er undarlegt, sÚrstaklega Ý ljˇsi ■ess hversu miki­ vÝsindi og rannsˇknir hafa fŠrt okkur, hve lÝti­ fer fyrir vÝsindum Ý yfirstandandi kosningabarßttu. VÝsindi ber varla ß gˇma Ý umrŠ­u■ßttum og vi­t÷lum vi­ ■ß sem falast eftir trausti kjˇsenda til a­ tryggja ßframhaldandi velsŠld og framfarir hÚr ß landi.

RÚtt eins og vi­ ger­um Ý oktˇber ßri­ 1967 ■ß ■urfum vi­ a­ tryggja vÝsindam÷nnum st÷­uga og ÷fluga innvi­i og umhverfi fyrir vÝsindast÷rf. N˙verandi stefna Ý ■essum mikilvŠgu mßlum er ekki til ■ess fallin a­ blßsa Ýslenskum vÝsindam÷nnum eldmˇ­ Ý brjˇst. ŮvÝ fer fjarri.

┴ morgun stendur VÝsindafÚlag ═slendinga og fÚlag prˇfessora fyrir mßl■ingi um hlutverk vÝsinda og menntunar, og hefur bo­a­ fulltr˙a allra stjˇrnmßlaflokkana. ╔g hvet ■ß sem vilja veg vÝsinda og menntunar ß ═slandi til a­ mŠta.

Hßskˇlar Ý ÷ndvegi? FramtÝ­ hßskˇlastigsins ß ═slandi

Ůjˇ­minjasafni­ 12:15.

Mynd af vei­iv÷tnum, jar­frŠ­ilegu og lÝffrŠ­ilegu undri.


VÝsindastefna fjarri raunveruleika?

┴ VÝsinda■ingi Ý sÝ­asta mßnu­i var kynnt stefna VÝsinda- og tŠknirß­s 2017-2019, en sÝ­asta stefna rann sitt skei­ Ý lok sÝ­asta ßrs.
═ stefnunni er fari­ hßstemmdum or­um um mikilvŠgi vÝsinda og menntunar fyrir n˙tÝmasamfÚlag. ١ vir­ist h˙n ekki vera Ý tengslum vi­ ■ann raunveruleika sem blasir vi­ Ý Ýslensku vÝsindaumhverfi og endurspeglar heldur ekki mikinn metna­ fyrir h÷nd vÝsinda, tŠkni og menntunar Ý landinu.

Ůannig hefst grein Ý FrÚttabla­i gŠrdagsins VÝsindastefna fjarri raunveruleika ritu­ af stjˇrn vÝsindafÚlags ═slendinga.

Ůar segir enn fremur...

Til dŠmis er tala­ um a­ ß ═slandi sÚ ÷flugt rannsˇknaumhverfi ß m÷rgum svi­um, en ekki er horfst Ý augu vi­ ■Šr sta­reyndir a­ rannsˇkna- og nřsk÷punarumhverfi­ hÚr sÚ mj÷g brotakennt og ÷ll umgj÷r­ um ■a­ veikbur­a. Ůetta er m.a. ni­ursta­a jafningjamats af hendi Evrˇpusambandsins sem gert var Ý tengslum vi­ sÝ­ustu stefnu rß­sins en n˙ vir­ist vera b˙i­ a­ stinga ■eirri ˙ttekt undir stˇl.
Ůa­ vekur lÝka athygli a­ stŠrstu fjßrm÷gnunarmarkmi­ stefnunnar eru endurunnin ˙r sÝ­ustu stefnu, en fŠr­ aftur um hßlfan ßratug. Ůessi markmi­, annars vegar a­ fjßrframl÷g til rannsˇkna- og ■rˇunar nßi 3% af vergri landsframlei­slu og hins vegar a­ fjßrm÷gnun hßskˇlastigsins nßi fyrst me­altali OECD-landanna og sÝ­an Nor­urlandanna, eru vissulega nau­synleg en a­ sama skapi mj÷g afhj˙pandi. Stefnum VÝsinda- og tŠknirß­s hefur nefnilega aldrei veri­ framfylgt, en nřjar stefnur voru settar fram ßrin 2003, 2006, 2010 og 2013 og svo n˙na. ŮvÝ hefur ■urft a­ setja s÷mu markmi­in aftur og aftur ß me­an stefnurnar hafa daga­ uppi sem dau­ skj÷l Ý sk˙ffum rß­uneyta.


Erfi­ar ßkvar­anir Ý heilbrig­is■jˇnustu, Stokkhˇlmur 20. nˇvember

Erfi­ar ßkvar­anir Ý heilbrig­is■jˇnustu Nor­urlanda

á

Heilbrig­is■jˇnusta norrŠnna landa er undir ßlagi vegna breytinga ß samfÚl÷gum, efnahagslegra ■ßtta og breytinga Ý lŠknis- og lyfjafrŠ­i. NorrŠna lÝfsi­anefndin heldur opinn fund um mßli­ Ý Stokkhˇlmi 20. nˇvember n.k. Fj÷ldi fyrirlesara rŠ­ir um ßkvar­anat÷ku Ý heilbrig­iskerfinu, si­fer­ileg og lŠknisfrŠ­ileg gildi, en rřnir einnig Ý kerfin sem sett hafa veri­ upp til a­ au­velda erfi­ar ßkvar­anir um forgangsr÷­un. Dagskrß mß sjß hÚr a­ ne­an og ■ar er einnig og tengill ß skrßningarsÝ­u.

Samfara velsŠld hefur hlutfall aldra­ra hŠkka­ Ý samfÚl÷gum ß Vesturl÷ndum og me­ sj˙kdˇmum sem leggjast a­allega ß eldri borgara (eins og t.d. Alzheimer) eykst ßlag ß heilbrig­iskerfin. Einnig hafa framfarir Ý lŠknis- og lyfjafrŠ­i leitt til ■ess a­ n˙ eru margskonar nřjar me­fer­ir e­a lyf Ý bo­i, en margar ■eirra eru mj÷g dřrar.

Hvernig getum vi­ teki­ rÚttar ßkvar­anir um notkun ß t.d. nřjum, dřrum lyfjum, Ý heilbrig­iskerfi me­ takm÷rku­u fjßrmagni? Bili­ milli ■ess sem hŠgt er a­ gera og ■ess sem vi­ h÷fum efni ß stŠkkar st÷­ugt.

Forgangsr÷­un hefur alltaf veri­ mikilvŠg Ý starfi lŠkna og heilbrig­isstarfsfˇlks, en h˙n hefur til ■essa a­allega veri­ ß milli ˇlÝkra sj˙kdˇma (mismiki­ fÚ sett Ý mßlaflokka, eins og t.d. ge­heilbrig­i e­a klassÝskar lŠkningar). SlÝkar ßkvar­anir hafa oftast veri­ teknar ß af stjˇrnmßlam÷nnum e­a yfirstjˇrnum spÝtala, en r÷kstu­ningurinn er sjaldan skřr e­a opinber.

Fundur norrŠnu lÝfsi­anefndarinnar Ý Stokkhˇlmi 20. nˇvember nŠstkomandi mun spyrja ßleitinna spurninga um ßkvar­anat÷ku Ý heilbrig­iskerfinu?

  • Er nau­synlegt a­ breyta ßkvar­anat÷ku Ý heilbrig­iskerfinu?
  • Hversu mikils vir­i er lÝf?
  • Mß neita sj˙klingi um me­fer­ vegna mikils kostna­ar?
  • Hva­a si­frŠ­ilegu gildi eiga a­ střra ßkv÷r­unum okkar?
  • Hvernig tryggjum vi­ gŠ­i heilbrig­iskerfisins, t.d. fyrir ßhrifum einkaa­illa eins og lyfjafyrirtŠkja?

NorrŠnir spÝtalar og heilbrig­iskerfi hafa tekist ß vi­ ■essar spurningar ß ˇlÝka vegu, allt frß ßkv÷r­unum lŠkna Ý einst÷kum tilfellum til lei­beinandi reglna sem settar hafa veri­ ß tilteknum spÝt÷lum e­a stofnunum.

Me­ ■essum fundi vill NorrŠna lÝfsi­anefndin setja kastljˇsi­ ß ■au si­frŠ­ilegu gildi sem Šttu a­ vera lei­beinandi Ý heilbrig­iskerfum n˙tÝmans. Markhˇpurinn er starfsfˇlk heilbrig­isstofnanna, stjˇrnmßlamenn, frŠ­imenn og allir ■eir sem ßhuga hafa ß mßlinu.

Nßnari upplřsingar ß ensku og dagskrß fylgja hÚr a­ ne­an.

á

Hard Choices in Nordic Health Care 2.0 Stockholm, 20 November 2017 Background:

All countries are facing ethical and economic problems in today's and, even more, in tomorrow's health care systems. One main reason is demographic changes in the population which gives rise to increasing demands of health care. In the western hemisphere, this is mostly due to a longer life expectancy which leads to an increase of disorders that are costly for the society at large, such as for example Alzheimers disease. Another main reason is the rapid progress in biomedical technologies which often leads to new possibilities of treatment but often to increasing costs in the health sector. The development of new drugs as well as other technologies is often costly. Many countries have experienced a need for new decisions concerning what the costs for a prolonged life, often limited to a fairly short time, can be justified. The gap between what can be done and what can be afforded in the health care sector is thus growing.

There has always been a need for priority settings within modern health care, but those have hitherto often been on a horizontal level, i.e. choices between different groups of disorders. These decisions have often been made on a political and administrative level, but often not explicit and with limited transparency towards the citizens.

Today we are facing new situations where vertical priority settings have come to the fore in a more explicit manner. New ethical questions are being raised like "how much is a life worth?" or "can a patient be denied treatment due to high costs?". These questions have hitherto been implicit in professional decisions but have now also been institutionalized in different manners in systems and processes that are set up in order to defend ethical principles of priority settings in relation to business proposals from the pharmaceutical industry and other similar stakeholders.

It is quite clear that these questions are worrying for politicians and chief administrative persons in all Nordic countries. The work in this area, however, seems to mostly be focused on economical and administrative processes, whereas the fundamental ethical principles that should guide all priority settings often are not discussed satisfactory. There may therefore be a good timing to bring the primary bioethical principles that are used in the Nordic countries to discussion. The principles used in the Nordic countries are similar but not identical and it could be of great interest to compare these principles and to examine what difference this could make in health care praxis. It could also be important to examine the "old and classical" principles with the challenges in the health care sector described above.

With this conference, the Nordic Committee for Bioethics aims to highlight fundamental ethical principles that should guide the priority settings in the modern health care. The conference is aimed at medical professionals, policy makers, academics and the general public, and is a follow-up of the NCBio workshop "Hard Choices in Nordic Health Care ľ Expensive treatments and priority settings", held in Stockholm in November 2015.

Please note that the seminar is free of charge, but participants pay their own travel and accommodation costs. The conference is organised in cooperation with the Swedish Society of Medicine.

Preliminary programme:

08:30 Opening and welcome, NCBio Chair Professor Kirsten Kyvik

08:40 Introductory remarks and presentation of the programme, Local host Professor Ingemar Engstr÷m Session 1: What are the goals of medicine?

08:45 Autonomy and trust in bioethics, Professor Maartje Schermer, ErasmusMC Rotterdam

09:15 The nature of suffering and the goals of medicine, Professor Fredrik Svenaeus, S÷dert÷rn University

09:45 Discussion

10:00 Coffee

Session 2: Needs or demands as driving forces in health care

10:30 Justice and priority settings in health care, Professor/Director Angus Dawson, University of Sydney

11:00 The cake and its bits: can universal health care systems survive (without) ethical priority setting?, Professor Christian Munthe, University of Gothenburg

11:20 Health care as a commodity or a sign of solidarity?, Professor Bettine Lemann Kristiansen, University of Aarhus

11:40 Discussion 12:00 Lunch Session 3: Does age matter?

13:00 All men and women are born equal, Professor Greg Bognar, Stockholm University

13:30 The question of age in priority settings, Professor Ole Frithjof Norheim, University of Bergen

14:00 Discussion 14:30 Coffee Session 4: How much is a life worth?

15:00 The place of economics in priority settings, Professor Samuli Saarni, University of Helsinki

15:30 Is there a limit to health costs, Professor Gudmundur Heidar Frimannsson, University of Akureyri

16:00 Discussion Final lecture:

16:30 Who should make the hard choices in health care, Director Birgir Jakobsson, Directorate of Health, Iceland

Venue: The Swedish Society of Medicine, Klara Ístra Kyrkogata 10, 101 35 Stockholm

The conference is open for registration!


Er ma­urinn enn■ß a­ ■rˇast?

Ma­urinn er kominn af ÷pum. Sem ■ř­ir ekki a­ simpansar sÚu forfe­ur okkar, heldur a­ vi­ og simpansar erum komnir af sama apanum sem lif­i fyrir einhverjum 5 milljˇn ßrum e­a svo.

SteinveringafrŠ­ingurinn Neil Shubin skrifa­i frŠga bˇk um ■rˇunarlegan uppruna mannsins, sem hann kalla­i okkar innri fiskur. Ůar lřsti Neil ■vÝ hvernig margt Ý byggingu og eiginleikum mannsins mß ˙tskřra me­ ■eirri sta­reynd a­ vi­ og fiskar eigum sameiginlegan forf÷­ur.

Ůrˇun er aflei­ing breytileika Ý eiginleikum, erf­a sem hafa ßhrif ß ■ß eiginleika og mishra­ri Šxlun. Af ■essu ■rennu lei­ist a­ lÝfverur munu ■rˇast. Og ■ar sem barßtta er fyrir lÝfinu munu eiginleikar lÝfvera breytast, a­lagast umhverfinu og ßskorunum lÝfsins.

Allar lÝfverur uppfylla ■essi skilyr­i og ■ar af lei­andi ■rˇast allar lÝfverur. Alltaf. LÝka menn, Ý dag.

hominids2.jpg

Gu­mundur Pßlsson og Andri Freyr Vi­arsson k÷llu­u okkur til samtals um ■rˇun mannsins Ý sÝ­degis˙tvarp Rßsar 2 ■ann 21. september sÝ­astli­inn (samtali­ hefst ß 47 mÝn˙tu).

═tarlegri pistill bygg­ur ß ■essum er Ý vinnslu.

═tarefni:

Arnar Pßlsson 10. mars 2011 Ey­ilegging ß erf­amenginu skˇp einkenni mannsins

Arnar Pßlsson 29. maÝ 2017 Gen sem voru meinlaus fyrir 1000 ßrum eru banvŠn Ý dag

Arnar Pßlsson 1. nˇv. 2011 Keyptu forfe­ur okkar heila fyrir garnir?

á


Ăvintřralegur skˇgur Ý au­ninni

┴ mi­jum Skei­arßrsandi vex n˙ skˇgur, 40 ferkÝlˇmetrar a­ stŠr­. ١ra Ellen ١rhallsdˇttir og KristÝn Svavarsdˇttir hafa stunda­ rannsˇknir ■arna um u.■.b. 20 ßra skei­, og fylgst me­ lřgilegri framvindu grˇ­urs og sÚrstaklega birkis.

Fjalla­ var um ■etta Ý Landanum Ý gŠr. Sjˇn er s÷gu rÝkari.

ˇtr˙legur v÷xtur ß ey­isandi.

LÝffrŠ­i ═slands er lÝffrŠ­i landnßms og lÝffrŠ­i ÷fgakenndra sveifla Ý nßtt˙runni. Landi­ okkar var huli­ Ýsaldarj÷kli fyrir 15.000 ßrum, og frß ■vÝ a­ Ýs÷ld lauk hafa gos, flˇ­ og skri­ur mˇta­ landslagi­ og lÝfrÝki­.

Nřleg eldgos Ý Vatnaj÷kli, ÷skufall og hlaup yfir sanda, gefa okkur nasasjˇn af ■eim kr÷ftum sem mˇta­ hafa eyjuna okkar. Og ■eim ßskorunum sem lÝfverur hÚr ■urfa a­ kljßst vi­. Ůetta ß jafnt vi­ um pl÷ntur, dřr og ÷rverur. Allar ■urfa ■Šr a­ mŠta ÷fgum Ý umhverfisa­stŠ­um, me­ a­l÷gunarhŠfni sinni. A­l÷gunin getur veri­ lÝfe­lisfrŠ­ileg, sami einstaklingur breytir virkni sinni e­a vaxtarformi til a­ tjˇnka vi­ umhverfis■ßtt. En h˙n getur lÝka veri­ ■rˇunarfrŠ­ileg. Breytileiki er til sta­ar Ý stofni, sem ver­ur fyrir breytingum ß umhverfisa­stŠ­um, t.d. ßfoks ÷sku e­a eldgos Ý vatnakerfinu. SÝ­an lifa sumar ger­ir af frekar en a­rar, sem lei­ir ■ß til ■rˇunar stofnsins.

Spennandi ver­ur a­ vita hva­ hefur ßtt sÚr sta­ ß Skei­arßrsandi, hvort landnßm birkisins sÚ drifi­ af sveiganleika tegundarinnar e­a hra­ri ■rˇun hennar a­ opinni vist.

á


Geta tveir einstaklingar fari­ Ý erf­aprˇf og fengi­ a­ vita hvort ■eir sÚu samfe­ra?

äGeta tveir einstaklingar fari­ Ý erf­aprˇf og fengi­ a­ vita hvort ■eir sÚu samfe­ra?ô Arnar Pßlsson. VÝsindavefurinn, 13. september 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=74204. Upprunalega hljˇ­a­i spurningin svona:

Vi­ erum tv÷ sem erum b˙in a­ vera a­ spß hvort vi­ eigum sama pabbann, vi­ erum nokku­ viss en langar a­ fß a­ vita ■a­ 100%. Ůa­ er ekki mikil hjßlp frß m÷mmu hans ■ar sem h˙n vill ekkert segja og pabbi minn e­a okkar segir lÝti­. Okkur finnst mj÷g dřrt a­ borga nŠrri 300 ■˙sund fyrir DNA-prˇf og vorum a­ pŠla hvort ■a­ sÚ ekki eitthva­ anna­ sem vi­ getum gert. ╔g fÚkk til dŠmis sent heim fyrir einhverju sÝ­an eitthva­ DNA-prˇf sem Úg ßtti a­ senda su­ur til a­ athuga me­ sj˙kdˇma. Veist ■˙ hvort ■a­ gŠti virka­ a­ nota ■a­?

Sn÷gg vefleit lei­ir Ý ljˇs a­ margir erlendir a­ilar bjˇ­a almenningi upp ß erf­aprˇf og er kostna­urinn mj÷g breytilegur. Fˇlk ■arf a­ ver­a sÚr ˙t um rÚttu ßh÷ldin, taka sřni og senda ß fyrirtŠki­ sem skilar ni­urst÷­um innan tilt÷lulega stutts tÝma. Hins vegar er a­ řmsu a­ hyggja Ý ■essu sambandi eins og nßnar er fjalla­ um Ý svarinu hÚr ß eftir Vi­ erum ÷ll ˇlÝk, Ý ˙tliti, eiginleikum og genum. HŠgt er a­ greina skyldleika einstaklinga, bŠ­i nßinna Šttingja og fjarskyldari, me­ nřlegum a­fer­um sem greina breytileika Ý genum. Erf­aprˇf byggjast ß ■vÝ a­ sko­a breytilega sta­i Ý erf­aefninu, til dŠmis basa sem eru ˇlÝkir manna ß milli. Me­ ■vÝ a­ sko­a nŠgilega marga sta­i Ý erf­aefninu er hŠgt a­ sta­festa fa­erni, skyldleika og jafnvel uppruna fˇlks af ˇlÝkum ■jˇ­arbrotum, til dŠmis ═slendinga e­a Gy­inga samanber svar vi­ spurningunni: Getur einstaklingur vita­ hvort hann er Gy­ingur me­ ■vÝ a­ taka prˇf?

Vi­ fa­ernisprˇf er erf­aprˇf framkvŠmt til a­ skera ˙r um fa­erni barns, til dŠmis ef fleiri en einn kemur til greina e­a ef fa­irinn gengst ekki vi­ barninu. Fengin eru sřni ˙r barninu, mˇ­ur og m÷gulegum f÷­ur e­a fe­rum og borin saman me­ erf­aprˇfi. SjaldgŠfara er a­ mˇ­erni barns sÚ ß huldu en Ý nokkrum tilfellum hefur veri­ grunur um rugling ß nřburum. Erf­aprˇf ß fe­rum og mŠ­rum byggist ß sam■ykki hluta­eigandi, e­a er krafist af dˇmara til dŠmis ef um dˇmsmßl um fa­erni e­a arf er a­ rŠ­a. Erf­aprˇf mß einnig nota til a­ greina skyldleika annarra einstaklinga til dŠmis systkina, hßlfsystkina e­a tvÝmenninga. ŮvÝ geta tveir einstaklingar fari­ Ý erf­aprˇf til ■ess a­ fß a­ vita um skyldleika sinn, til a­ mynda hvort ■eir sÚu samfe­ra e­a sammŠ­ra. Erf­aprˇf eru tŠknilega flˇkin og kosta peninga. Ni­urst÷­urnar eru ßrei­anlegastar ■egar prˇfi­ er framkvŠmt ß votta­ri rannsˇknarstofu af sÚrfrŠ­ingum. ┴ undanf÷rnum ßratug hefur frambo­ aukist ß ˇdřrum einnota erf­aprˇfum sem nßlgast mß Ý lyfjaverslunum e­a ß Netinu. ŮvÝ fylgja margvÝsleg ßlitamßl og er ßrei­anleikinn veigamestur. Einnota erf­aprˇf eru ˇnßkvŠmari en prˇf unnin ß votta­ri rannsˇknastofu. Me­ auknu frambo­i einnota erf­aprˇfa og nřjum fyrirtŠkjum sem bjˇ­a upp ß erf­aprˇfunar■jˇnustu fylgja lÝka nřjar ßskoranir. ŮŠr tengjast me­al annars fri­helgi einstaklinga og ˇfyrirsÚ­um ni­urst÷­um.
á

Me­ auknu a­gengi a­ erf­aprˇfum opnast m÷guleikinn ß a­ fˇlk sko­i sÝn eigin gen, en einnig annarra (ef lÝfsřni er til sta­ar). NothŠfu erf­aefni fyrir erf­aprˇf mß nß ˙r margs konar lÝfsřnum, ˙r lÝkamsvessum, svita e­a ÷­rum hlutum lÝkamans. Ekki er tryggt a­ leikmenn vir­i alltaf rÚttindi samborgara sinna og fßi sam■ykki fyrir notkun lÝfsřna Ý erf­aprˇfi. Innan Evrˇpu hafa ˇlÝk l÷g um notkun erf­aprˇfa veri­ sam■ykkt e­a eru Ý vinnslu. ═ Frakklandi mß til dŠmis ekki nota erf­aprˇf nema me­ sam■ykki dˇmskerfisins. Fj÷ldi fˇlks Ý BandarÝkjunum sendir sřni til fyrirtŠkja fyrir erf­aprˇf vegna greiningu ß sj˙kdˇmsßhŠttu. M÷rg ■eirra bjˇ­a lÝka upp ß greiningar ß uppruna einstaklinga ■ar sem fˇlk getur grennslast fyrir um sÝnar erf­afrŠ­ilegu rŠtur. Spyrja mß: äEru forfe­ur mÝnir frß HornvÝk e­a eyjunni Skye?ô ═ alrŠmdustu tilfellum er ■etta marka­ssett sem eins konar gena-stj÷rnumerki ■ar sem uppruninn skilgreinir persˇnuna og einkenni hennar. En erf­aprˇf fyrir m÷gulegum sj˙kdˇmsgenum getur lÝka afhj˙pa­ ˇ■Šgilegar sta­reyndir. Nřleg grein Ý veftÝmaritinu Slate fjalla­i um hvernig leyndarmßl geta afhj˙past ef Šttingjar senda inn sřni og bera saman g÷gnin. Teki­ var dŠmi um systkini sem sendu sřni til greiningar og Ý kj÷lfari­ fj÷lga­i fe­rum Ý fj÷lskyldunni um einn. Systkinin voru hßlfsystkin og frÚttirnar hrintu af sta­ tilfinningum, uppljˇstrunum og uppgj÷ri. ┴ tÝmum ■ar sem a­gangur a­ erf­aupplřsingum og erf­aprˇfum er a­ aukast er mikilvŠgt a­ fˇlk hafi a­gang a­ sÚrhŠf­ri ■ekkingu og rß­gj÷f. S˙ rß­gj÷f er ekki Ý bo­i hjß fyrirtŠkjum sem vilja grŠ­a ß erf­afrŠ­ilegri nau­hyggju e­a gena-stj÷rnumerkjum. Ůau hafa engan ßhuga ß a­ upplřsa fˇlk um ˇvissuna Ý tilur­ mannlegra eiginleika e­a Šttartrjßm manna, aflei­ingar ■ess a­ uppg÷tva a­ brˇ­ir ■inn er Šttleiddur e­a ■˙ skyldari frŠnku en ■ig gruna­i. SÚrfrŠ­i■ekkingu er hŠgt a­ nßlgast hjß erf­arß­gj÷f og fÚlagsrß­gj÷f LandspÝtala.

Spyrjandi fÚkk DNA-prˇf sent Ý pˇsti, sem ßtti a­ senda til a­ athuga me­ sj˙kdˇma og velti fyrir sÚr ähvort ■a­ gŠti virka­ a­ nota ■a­ô til a­ ganga ˙r skugga um fa­erni. FyrirtŠki e­a rannsˇknastofnanir bi­ja fˇlk i­ulega um a­ taka ■ßtt Ý erf­arannsˇknum ß tilteknum sj˙kdˇmum. G÷gnin ˙r ■eim rannsˇknum geta svara­ fleiri spurningum en ■eirri sem lagt var upp me­, til dŠmis um skyldleika einstaklinga. Fˇlk fŠr ekki a­gang a­ ni­urst÷­um ˙r erf­agreiningum ß ■eim sjßlfum, og alls ekki upplřsingar um a­ra einstaklinga. Ůa­ er ■vÝ ekki hŠgt a­ taka ■ßtt Ý erf­arannsˇkn til a­ kanna skyldleika sinn vi­ einhverja a­ra. Samantekt:

  • Tveir einstaklingar geta fari­ Ý erf­aprˇf og vita­ hvort ■eir sÚu samfe­ra e­a sammŠ­ra.
  • Íruggast er a­ fß erf­aprˇf og fa­ernisprˇf framkvŠmd af vi­urkenndum a­ilum.
  • Notkun erf­aprˇfa Ý gegnum Neti­ getur afhj˙pa­ fj÷lskylduleyndarmßl me­ rÚttu e­a r÷ngu.

Heimildir og frekari frˇ­leikur:

á

FlugskrÝmslaveisla

═ kŠrkv÷ldi bau­ R˙v upp ß flugskrÝmslaveislu. Sřndur var ■ßttur ˙r smi­ju David Attenboroughs, um ■rˇun fluge­la og fugla. Ůßtturinn fylgdi s÷gu fluge­lanna, og rakti tilur­ helstu breytinga ß formi ■eirra og starfsemi. Fyrstu fluge­lurnar voru me­ hala og gßtu lÝklega ekki gengi­ ß afturfˇtunum, heldur studdust vi­ vŠngina ß g÷ngu (e­a klifri).

LÝka voru vÝsbendingar um a­ sumar fyrstu e­lurnar hafi a­allega hangi­ Ý trjßm e­a ß klettum, frekar en a­ ganga ß jafnslÚttu.

Ůegar fram kom afbrig­i ßn hala, opnu­ust nřjir m÷guleikar fyrir fluge­lurnar. Einnig breyttust beinin ˙r venjulegum e­lubeinum Ý lÚttari og jafnvel loftfyllt r÷r, eins og sÝ­ar ■rˇa­ist hjß fuglum.

flying-monsters-tapejara_35634_600x450

David rakti ■essa s÷gu eins og honum er einum lagi­, og treysti miki­ ß t÷lvutŠkni til a­ sřna lÝk÷n af formi, flugi og hreyfingum fluge­lanna. Allt bygg­i ■etta ß nřlegum rannsˇknum og ni­urst÷­um ß steingervingum ˇlÝkra fluge­la. Sumt leikur enn■ß vafi ß, eins og t.d. hva­a hlutverki stˇr kambur ß h÷f­i Tapejara fluge­lunar gengdi. S. Chatterli setti fram ■ß tilgßtu a­ kamburinn hjßlpa­ vi­ stjˇrnun og snarpar beygjur. Hann lag­i einnig til a­ vŠngir og kambur Tapejara* vŠri siglingatŠki, og a­ e­lan hef­i floti­ undan vindi. MÚr finnst bß­ar tilgßtur ansi villtar, og lÝklegri skřring er s˙ sem David rŠ­ir Ý ■Šttinum. A­ kamburinn hafi komi­ til vegna kynvals (e. sexual selection), svona dßldi­ eins og horn hreindřra og fja­rakrans pßfuglsins.

AltÚnt, Úg mŠli me­ flugskrÝmslunum.

*Mynd af vef National Geographic.

Flying monsters - National geographic

New information on the pterosaur Tupandactylus imperator, with comments on the relationships of Tapejaridae

Felipe L. Pinheiro, Daniel C. Fortier, Cesar L. Schultz, JosÚ Artur F.G. De Andrade, and Renan A.M. Bantim

Acta Palaeontologica Polonica 56 (3), 2011: 567-580 doi: http://dx.doi.org/10.4202/app.2010.0057

Mannau­ur ˙r engu?

Gullger­armenn fortÝ­ar hÚldu a­ ■eir gŠtu b˙i­ til gull ˙r blři, e­a einhverju algerlega ver­lausu. Ůeir hÚldu a­ hŠgt vŠri a­ umbreyta efnum Ý gull me­ tilraunum og bl÷ndunum.

Gullger­ virkar ekki. En ■a­ er hŠgt a­ gera gull af m÷nnum me­ ■vÝ a­ skaffa ■eim rÚtt umhverfi. Mannfˇlk mˇtast af umhverfi sÝnu, og lei­in til a­ b˙a til mannau­ er a­ skaffa ungu fˇlki frjˇtt og hvetjandi umhverfi.

Ůa­ er a­ segja gˇ­ heimili og gott menntakerfi. Saman getum vi­ byggt upp gˇ­ar menntastofnanir og skˇla, sem hjßlpa b÷rnum a­ ■roskast og gerir fˇlk sjßlfstŠtt, skapandi og hugsandi.

Skˇlakerfi­ allt hefur veri­ Ý fjßrsvelti Ý marga ßratugi, sem sÚst best ß ßstandi skˇlabygginga en einnig Ý sambŠrilega alvarlegum brestum Ý starfi, skorti ß bˇkum og kennsluefni og lÚlegri a­st÷­u ˇlÝkra skˇla og skˇlastiga. ═ formlegu skˇlakerfi landsins eru hßskˇlar athvarf fyrir ■ß sem vilja mennta sig og ■roskast me­ ■vÝ a­ lŠra. ═ Hßskˇla ═slands hefur langvarandi fjßrskortur komi­ ni­ur ß h˙snŠ­i og ˙tb˙na­i, vinnua­st÷­u starfsfˇlks og gŠ­um nßms.

Mannau­ur ver­ur ekki til ˙r engu. Mannau­ur ■arfnast gˇ­rar umgjar­ar, menntastefnu, kennara, starfsfˇlks, bygginga og tŠkja. Og ■a­ getur al■ingi skaffa­ me­ ßherslu ß mßlaflokkinn og fjßrmagni til hßskˇlanna.

Torfi T˙linÝus fjallar um mannau­ Ý grein Ý FrÚttabla­inu Ý dag. Hann segir:

═ heimi tuttugustu og fyrstu aldar, me­ ÷llum sÝnum tŠkifŠrum og ßskorunum, skiptir mannau­ur ekki sÝ­ur mßli en Ý ver÷ld fornskßldsins. TŠkifŠrin eru mikilfengleg me­ tŠkninřjungum, hnattvŠ­ingu og sÝauknum skilningi ß nßtt˙runni og okkur sjßlfum. ┴skoranirnar eru grÝ­arlegar me­ fˇlksfj÷lgun, nßtt˙ruvß af margvÝslegu tagi, a­ ˇnefndri vaxandi misskiptingu au­s me­ fylgifiskum hennar: ˇrÚttlŠti og ˇfri­i. Til a­ nřta tŠkifŠrin og takast ß vi­ ßskoranirnar er ■÷rf fyrir fˇlk sem hefur veri­ ■jßlfa­ Ý skipulag­ri ■ekkingarleit og Ý hugsun sem er Ý senn gagnrřnin og skapandi.

Ůa­ er me­ ÷flugu menntakerfi sem ■jˇ­fÚl÷g skapa mannau­ af ■essu tagi, frß leikskˇla upp Ý hßskˇla. Leik- og grunnskˇlar b˙a b÷rnum umhverfi ■ar sem ■au ÷­last grunnfŠrni og eiga a­ eflast af sjßlfstrausti og vinnugle­i. Framhaldsskˇlarnir byggja ß ■essu starfi, hl˙a a­ almennri menntun ungmenna um lei­ og ■eim er lei­beint ß fyrstu stigum sÚrhŠfingar. Svo tekur Š­ri menntunin vi­ řmist sem starfs-, tŠkni- e­a hßskˇlanßm ■ar sem fyrrnefnd ■jßlfun fer fram. Alls sta­ar Ý samfÚlaginu er mannau­ur mikilvŠgur en hßskˇlar hafa sÚrst÷­u ■vÝ ■ar er huga­ a­ tŠkifŠrum og ßskorunum n˙tÝ­ar og framtÝ­ar me­ rannsˇknum og nřsk÷pun. ═ frumvarpi ■vÝ til fjßrlaga sem liggur fyrir ■inginu eru framl÷g til hßskˇlastigsins enn t÷luvert lŠgri en Ý ■eim l÷ndum sem vi­ berum okkur saman vi­. Ljˇst er a­ mannau­ur okkar ═slendinga muni rřrna nema stjˇrnv÷ld hŠtti a­ svelta hßskˇlastigi­.

Al■ingi ver­ur a­ taka fjßrlagafrumvarpi­ til umfj÷llunar en hefur n˙ ˇbundnar hendur Ý ljˇsi ■ess a­ stjˇrn Bjarna Benediktssonar er fallin. RÝk ßstŠ­a er til ■ess a­ hvetja hi­ ßgŠta mannval sem situr ß ■ingi til a­ taka h÷ndum saman og hŠkka framl÷g til hßskˇla Ý fjßrl÷gum nŠsta ßrs og efla me­ ■vÝ mˇti mannau­ okkar.


Ůa­ kvakar eins og ÷nd, syndir eins og ÷nd en er bastar­ur

SamkvŠmt bandarÝsku mßltŠki, ef ■a­ kvakar eins og ÷nd, syndir eins og ÷nd og gengur eins og ÷nd, ■ß er ■a­ ÷nd. Titill pistilsins er bein ■ř­ing ß grein J. Klein Ý New York Times sem fjallar um erf­abl÷ndun andategunda.

Stokkendur eru me­ algengustu andategundum ß j÷r­inni. H˙n hefur vÝ­a ˙tbrei­slu ß nor­urhveli, Ý Nor­ur amerÝku, Evrˇpu, AsÝu og nor­urhluta AfrÝku. ŮŠr geta bŠ­i veri­ sta­fuglar og farfuglar. Mottled endur eru mun sjaldgŠfari, og finnast ■Šr eing÷ngu sem sta­fuglar ß MexÝkˇflˇa. B˙svŠ­i ■eirra hefur skroppi­ miki­ saman vegna landnřtingar, ß strandsvŠ­um (sem minnku­u hŠfileika votlendisins til a­ taka vi­ regnvatni eins og sanna­ist Ý Houston n˙ Ý haust).

GrasagardurRVK_2ŮŠr eru a­skildar tegundir ■ˇtt a­ ˙tliti sÚu ■Šr ß■ekkar. ═ ljˇs hefur komi­ a­ stokkendur Ý Florida eru sta­bundnar, og sřndi nřleg rannsˇkn a­ ■Šr hafa blandast vi­ Mottled endur ß vissum svŠ­um Ý flˇanum.

Erf­abl÷ndun er algengari og au­veldari Ý fuglum en ÷­rum hˇpum dřra. Finkurnar ß Galapagos mynda t.d. um 13 a­skildar tegundir, en nřlegar erf­arannsˇknir sřna a­ ■Šr hafa blandast Ýtreka­ Ý fortÝ­inni, og jafnvel enn Ý dag. Me­ blendingum geta gen flŠtt ß milli tegunda. Sum genanna er hjßlpleg, nřtast t.d. sem varnir gegn sřklum e­a hafa ßhrif ß svipfar finkanna og skaffa ■annig erf­abreytileika sem ■rˇunin getur nřtt sÚr. PÚtur og Rosemary Grant, sem hafa rannsaka­ finkurnar ß Galapagos um ßratuga skei­ hÚldu einmitt erindi um ■etta vi­ H═ Ý vor. Erf­abl÷ndun getur lÝka veri­ ˇŠskileg, ■vÝ ef einstefna er Ý genaflŠ­inu ■ß geta einkenni annarar tegundarinnar horfi­ og h˙n ■ar me­.

═ tilfelli Mottled anda og stokkandanna er s˙ hŠtta fyrir hendi. Stokkendur blandast grei­lega vi­ a­rar skyldar endur, en ef stofnar Šttingjanna eru litlir og vi­kvŠmir er hŠtt vi­ a­ ■Šr lÝ­i undir lok. Einhverjar andabl÷ndur kunna a­ vera lÝfvŠnlegar, en me­ ef tap ß b˙svŠ­um fer saman vi­ erf­amengun er hŠtt vi­ a­ illa fari.

Til a­ ßrÚtta, erf­abl÷ndun er nßtt˙rulegt fyrirbŠri. En nßtt˙ruleg fyrirbŠri og kraftar geta valdi­ usla, ef mannana gj÷r­ir beina ■eim ß rangar slˇ­ir.

Eins og Ý tilfelli margra villtra tegunda, hÚrlendis koma villtir laxar upp Ý hugann, getur erf­aflutningur leitt til hnignunar stofna og jafnvel ˙tdau­a.

═tarefni:

FrŠ­sla um stokkendur.

What Swims Like a Duck and Quacks Like a Duck Could Be a Hybrid of Two Duck Species

Arnar Pßlsson 19. maÝ 2017 Leifturhr÷­ ■rˇun finka ß Galapagos


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband