Leita frttum mbl.is
Embla

Hall gla hugsun, viltu vera ein?

Hva gerum vi egar ekkert er a gera?

Hvert leitar hugurinn egar augun eru ekki a gleypa sig umhverfi, eyrun samrur ea fingurnir form?

Hvernig lur okkur egar vi erum ein me hugsunum okkar?

Nleg rannskn sem birtist Science tkst vi riju spurninguna. Rannsknin verur rdd hr af huga og takmarkari ekkingu.

Einangrun sturlar hugann

Fyrir nokkru var sndur ttur sjnvarpinu um franskan frumkvul sem vildi rannsaka innri klukku lkamans og hvernig menn brygust vi v a vera einangrair helli n ess a sj klukku ea slarupprs. Hann lsti v hvernig einangrunin fr a hafa hrif slarlfi, og hvernig hugsanirnar uru einfaldari og tmaskyni brenglaist.

essu samhengi eru einnig minnisstar sgur Paul Auster um einfara New York Trilogy. r fjalla um menn sem lenda eirri astu a dvelja einir lengri tma. Einn eirra hkir hsasundi fleiri mnui og bur eftir v a sj gamlan mann ganga inn hs. Hugur mannsins hsasundinu hrynur. Hann fer ekki einu sinni heim til sn ea baast. a er rtt hgt a mynda sr hvernig einangrun fer me huga, t.d. fanga ea eirra sem tnast mrkinni.*

Einveran er bl

Rannsknin Science byggist v a setja sjlfboalia herbergi n bka, sjnvarps, sma ea annarra hluta sem vi notum til a "drepa tmann". Flk urfti a sitja arna inni 6-15 mntur. ljs koma a flestum fannst gilegt a sitja ein me hugsunum snum. Mun gilegra en a leysa einfalda raut ea verkefni.

einni tilrauninni gat flk gefi sjlfum sr ltt rafstu. trlega margir kusu a prufa a gefa sr rafstu, frekar en a sitja einir me hugsunum snum. Jafnvel a au hefu, samkvmt spurningarlista sem lagur var fyrir upphafi tilraunar, frekar kosi a borga pening en a f rafstu.

Rannsknin hefur valdi tluverri umru um orsakir og afleiingar essara tilhneyginga. N er rtt a minna a g er ekki slfrimenntaur, og get v ekki meti umruna sem slkur. g styst a miklu leiti vi greinarstf Kate Murphy NY Times (No time to think).

Einvera er blessun

Dauar stundir og einvera bja upp innhverfa hugsun. gefst okkur tkifri a hugsa um lf okkar, fort, framt og nt. Sannarlega leitar hugurinn oft til leystra vandamla (finnum vi betra hsni, mun hn elska mig fram, jafnar afi sig af veikindunum) og gefur okkur tkifri a meta au og jafnvel leysa. greininni NY Times er vitna Ethan Kross, hsklann Michigan (University of Michigan).

One explanation why people keep themselves so busy and would rather shock themselves is that they are trying to avoid that kind of negative stuff...

It doesnt feel good if youre not intrinsically good at reflecting.

Niursturnar m einnig tlka sem merki um eirarleysi mannflks. Okkur lur illa verkfalli, ar sem vi urfum eitthva vi a vera. runarslfringar gtu tlka niursturnar annig a rangur okkar sem tegundar s tengdur essu eirarleysi. Lsinir forfeur okkar voru duglegri a safna mat, reisa hs, skerpa vopn og sauma ft, og v hfari. etta er prfu tilgta, en samkvmt henni er mgulegt a eiraleysi finni sr annan farveg verld ntmans. Hr er ofgntt reitis, sjnvrp, tnlist og neti smanum, sem heldur okkur fr skapandi iju og hugsun.

Flestir tlka niursturnar annig a hugur einveru li kvalir, mgulega vegna ofgntt vandamla ea vegna ess a einveran er framandi. g held a hugurinn urfi rlegar stundir, til a halda ri og hugsa um hi mikilvga lfinu. Sem er a mnu viti ekki tlvuleikir, ftbolti, b ea myndband af dansandi hmstrum, heldur persnlegur roski, samband okkar vi ttinga og vini, og velfer mannflks.

*a eru vsbendingar um a eir sem hafa yfirgripsmikla ekkingu og vald flknum hugmyndakerfum, t.d. tnlist, kveinni frigrein ea verld Tolkiens, oli frekar einangrun. eir geti drepi tma og srsauka, me v a hleypa huganum inn slkar lendur.

Timothy D. Wilson o.fl. Just think: The challenges of the disengaged mind Science 2014: Vol. 345 no. 6192 pp. 75-77 DOI: 10.1126/science.1250830

Afneitunarhyggja og flttinn fr raunveruleikanum

Mara ltur ekki blusetja barni sitt. Hans afneitar erfabreyttum mas. Jakbna afneitar runarkenningunni, og trir a gu hafi skapa lf jrinni fyrir fjrum milljrum ra. Trilli afneitar ggnunum r lyfjaprfinu og heldur fram a selja pillur me alvarlegum aukaverkunum. Blmberg afneitar loftslagsvsindunum og trir v a breytingar loftslagi su har athfnum mannsins.

etta eru nokkur dmi um afneitunarhyggju (denialism), ar sem hluti samflagsins afneitar veruleikanum og sttir sig vi gilega lgi stainn.

Ekkert okkar er fullkomlega rkfast ea hfum rtt fyrir okkur llum mlum. annig a stundum getum vi teki rangar kvaranir, hldum t.d. a morgungull me erfabreyttum mas s slmt egar enginn ggn styja ann grun. En menn eru ekki eylnd. Og afneitanir geta ferast manna milli, rtt eins og gar frttir af tslum ea nju sklalyfi. ar ofan myndast oft einarir hpar kringum vissar afneitanir og lfskoanir.

Ef vi hldum okkur vi afneitun erfabreyttum mas, er augljst a flk sem markasetur lfrnan lfstl, matvru, hjlpartki og "lyflki" hagntir sr etta ml til a tta rair og vinna nja lismenn.

Afneitunarhyggja

hinum vestrna heimi er kvein mtsgn. Vi byggjum velfer okkar framfrum tkni og vsinda, og grunngildum upplsingarinnar. En margar af afurum tkni og vsinda vekja okkur ugg. Michael Specter fjallar um etta bk fr rinu 2009, sem heitir Afneitunarhyggja (denialism). Hann vitnar dmi Michael Lipton um rafmagn. Ef rafmagn hefi fyrst veri nota stuprik og rafmagnsstla, sta ljsapera og vifta, er mgulegt a samflagi hefi afneita tkninni.

Bk Specters fjallar um afneitanir forklfa lyfjafyrirtkja eigin ggnum. Hann rekur dmi um Vioxx, sem hafi jk tni hjartafalla hj eim sem tku a, en Merck reyndi a hylja stareynd me spuna og rum verrabrellum. Lyfi var endanum teki af markai.

Hann fjallar lka um trnna vtamn og lfrnan mat, sem eins og ur sagi byggir a f viskiptavini til a gangast undir kvena afneitun gum annarar fu og kostum hefbundins landbnaar.

Menn sma gervilf

Einn kaflinn hreyfi samt vi mr. Hann fjallai um gervilf, synthetic biology. Hann lsir ar mguleikum nrrar tkni til a erfabreyta lfverum. essi afer er frbrugin hefbundinni erfatkni a v leyti a fleiri breytingar eru gerar og r samhfar, t.d. kvein efnaskiptakerfi. egar g las ann kafla, fann g til tilfinningalegra nota. annig skildi g (a vissu leyti) andstinga erfabreyttra matvla og lfvera. Vibrg eirra hljta a vera lkamleg og tilfinningaleg, og ansi sterk.

Slfringar hafa snt fram a vi erum ekkert srstaklega rkvs, og a djpgreypt flni ea skoanir geta mta hegan okkar. Daniel Kahneman fjallar um etta bkinni "A hugsa hratt og hgt" (Thinking fast and slow), sem vi rituum um fyrir nokkru (alger perla s bk fyrir sem hafa huga mannlegri hugsun).

Gallar bk Specters um afneitun

En umfjllun Specters um gervilf s snrp og hreyfi vi manni, er hn ekkert srstaklega nkvm. Hann er sekur um einfaldanir og raunhft mat mguleikum tkninnar. Og a vissu leyti er a gallinn bkinni allri. Hn er mjg snaggarlega skrifu, uppfull af skrpum setningum og oft mjg hskum. En rkfli er ekkert svakalega sterkt. Einnig afgreiir hann afneitara of einfaldann htt.

Hann reynir ekki a skilja hva fr flk til a afneita tkni ea ekkingu?

Hva er a mannlegri hegan sem fr okkur til a afneita vsindalegri ekkingu?

Hva er a vi milun ekkingar sem gerir flki kleift a afneita henni?

Einnig spir hann ekki v hvernig vi getum hjlpa flki a yfirvinna fordma tkni ea flagslegum njungum?

En fyndnasti parturinn er a Michael Specter var afneitari sjlfur. Eins og DARSHAK SANGHAVI rekur bkadmi New York Times, hafi Specter sem blaamaur rita um kosti lyfjafyrirtkja og hvernig "hefbundnar" lkningar lofuu gu fyrir framtina. bk sinni hefur hann alveg sla um, og skammar Merck lyfjafyrirtki fyrir a einblna hagna og flk sem fellur fyrir boskap um hefbundnar meferir og heilsubtarefni. Hann ntir sr ekki tkifri til a kafa eigin afneitanir, og hva hann urfti til a s villu sns vegar.

Bk Specters er hralesin og frsklega skrifu. Hann vsar gtar heimildir og tekst afneitunarhyggju, sem birtist marga vegu samflagi ntmans. Hann hefi e.t.v. geta rnt dpra stur fyrir afneitun og hvernig vi sem einstaklingar og samflag getum tekist vi fordma okkar og afneitanir.

eir sem hafa huga a frast um bkina bendi g tvo, ansi lka ritdma NY Times.

g get ekki beinlnis mlt me henni, nema samhengi vi arar betri bkur um skyld efni, bk Kahnemans og bkur Shermers (a nean).

img_1137.jpgHr er sm raunveruleiki, sem vri sniugt a flja fr. Mynd AP.

tarefni.


Verjum afkvmin fyrir skn mannflks

Vi mennirnir erum ornir fleiri en 7 milljarar. 7.000.000.000 einstaklinga, sem hver um sig arf fu og hsni, kli og eldsneyti, skraut og lyf, lfsfyllingu og minningar. ur en frumbyggjar Amerku nmu ar land, bjuggu mrg str dr bi noran...

Tgrar la undir lok, eftir a Mgli sigrai Sra Kan

Mgli lfastrkur var hugarfstur Rudyard Kiplings. Flestir kannast nna vi Disney tgfuna af sgunni, en sgur Kiplings voru mun frskari en a hvtvegna kltrsull. Kipling var frgur fyrir "af v bara" (just so) sgur, ar sem allt var mgulegt....

Afrek vsinda og tkni

Mannkyni er einstakt meal dra jarar a v leyti a vi vinnum saman, flum, geymum og milum ekkingu. annig num vi a skilja nttruna, lgml himinhvolfa og efnis, og byggja strkostlega hluti. Geimferatlun NASA og nnur verkefni tengd...

Ljnafiskur og Kudzu leggja undir sig suri

nmsrunum Norur karlnu lri g um Kudzu, japanska klifurplntu sem var flutt til Bandarkjanna til gra vegkannta og hefta uppblstur. Kudzu vex mjg hratt og ekur vel. Reyndar svo vel a hn var a illgresi og var fljtlega skilgreind sem...

Nsta sa

Höfundur

Arnar Pálsson
Arnar Pálsson

Erfðafræðingur

gst 2014
S M M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.