Leita frttum mbl.is
Embla

Klukkur og bkur breytta heilum

Maur me r, maur me bk og heili gengu inn bar. Seinni hluti brandarans bur innblsturs.

sumar hvldi g mig me lestri bka. Tale of two cities eftir Charles Dickens hentai mjg vel fyrir tileigu og vsindaveiiferir. Hn var reyndar dsamlega langdregin kflum en mlfari strbroti og flttan vandlega ofin. Persnurnar eru kannski ekki r eftirminnilegustu sem Dickens hefur skapa, en sgusvii og atburarsin vegur upp mti eim annmrkum.

Hin bkin sem hreyfi mest vi mr sumar er ekki skldverk. The shallows, what the internet is doing to our brains eftir Nicholas Carr, fjallar um hrif nlegrar tkni okkur mannflki.

Hann kynnir okkur njar niurstur slfri, sem sna a heilinn er mjg sveiganlegur. Heilasveiganlegiki (neuroplasticity) er ntt lykilhugtak slfri, og lsir v hvernig tengingar heilum eru skvikar og traustar. Allt sem vi gerum hefur hrif tengingarnar. Og a sem vi gerum ekki hefur lka hrif, v me vi a gera ekki kvena hluti dofna eldri tengingar milli tauga.

Vi erum vn v a lta tkni og tki sem verkfri okkar, sem vi hnnuum, notum og stjrnum. Vi gleymum v gjarnan a tkning og tkin geta haft hrif okkur. Carr minnir okkur etta og a verur kjarninn umru hfundar. ur en hann rir neti og smana, fjallar hann um klukkur og ritml.

Tminn sem tkni

Tmanum halda engin bnd. a er mgulegt a setja lg sem stva tmann, a hlekkja hann me kejum ea negla hann vi vegg. N til dags lifum vi og deyjum eftir klukku. Allt lf okkar er skipulagt og fylgir takti sem settur er af afgreislutma verslana, vinnustaa og dagatali yfirvalda. Fyrir nokkrum ldum ea rsundum var tminn sannarlega til, en ur en klukkur voru fundnar upp, lifum vi mennirnir annari verld.

Klukkan veldur v a vi dnsum flest ll sama takti, atmklukkunar sem stillir af menn, viskipti og vsindi um alla jr. bkmenntaverki Tome og Janry er lst dystopu ar sem hver einstaklingur er me armbandsr. rin sna ekki hefbundinn tma heldur eru tengd SKONS, strri vl sem skipar flki fyrir og stjrnar lfi ess. En framtarsn Tome og Janry er ekki fjarri ntmanum, ar sem vi ltum ll valdi klukkunar 60/24/7.

Vitanlega hafa menn alltaf fylgt tmanum, vi vknum morgnanna og sofnum kvldin. Einnig vktuu forfeur okkar rstir og skipulgu fiskveiar, landbna og veiiferir samrmi vi takta nttrunnar.

Slr eru vaforn uppfinning en klukkur eins og vi ekkjum r voru fundnar upp mildum. Lengi vel voru klukkurnar samt hver snum takti. Margar kirkjuklukkur sama b voru t.d. sjaldnast sammla um tma, hva um klukkur lkum borgum ea lndum. Undir lok ntjndu aldar og upphafi tuttugustu aldar voru uppfinningamenn a reyna a finna leiir til a samhfa klukkur milli bja.*

En eftir a klukkurnar uru til og voru samhfar fru r a mta hegan okkar og hugsanir. a m spyrja hvort r breytingar su allar til batnaar, eins og me arar tkniuppfinningar mannsins.

nnur tkniuppfinning sem er Carr hugleikin er ritmli og bkin. a er arfi a lsa me mrgum orum v hvernig hugmyndir fddust ea varveittust verld n bka. Allt treysti munnlega geymd, eins og t.d. lagablkar forfera okkar sem lgrttumennirnir urftu a ylja upp r minni Alingi.

Um lei og ritmli var til losnai stfla, menn gtu skr hugmyndir snar og flutt milli staa og landa. Bkur komu samtali milli kynsla og tungumla, hugsua um alla verld. Me bkunum uru mgulegar grarlegar framfarir mannlegri skpun, fr skldverkum og heimspeki til fra, vsinda og tkni. Bkin geri djpa hugsun mgulega og geri flki kleift a setja sig spor forfera og afkomenda, keisara og kotbnda, og upplifa feralg rmi, tma og landslagi tilfinninga og drauma.

The shallows hafi grarleg hrif mig. g t.d. htti a blogga margar vikur, og lsti smanum mnum eftir kl 8 kvldin, og var alvarlega a hugsa um a banna tlvur fyrirlestrum mnum hsklanum. Mig langar til a gera bkinni betri skil hr, en essi pistill verur a duga sem stuttur formli a eirri umsgn. E.t.v. er pistillinn einkenni ess a alneti hafi eyilegt hfileika minn til a rita samfellda hugsun ea koma mr a megin atriinu. En stundum er a meginatrii sjlfu sr a gefa sr tma til ess a vera lengi a koma sr a meginatriinu. Lifi bkin.

*Albert Einstein starfai sem ritari einkaleyfaskrifstofu Bern upphafi tuttugustu aldar, og v var fleygt a etta vandaml samtma hans hafi leitt hann a afstu tma og rms.


Fjrungi bregur til nafns: af uppnefndum genum og srvisku erfafringa

Fjrungi bregur til nafns: af uppnefndum genum og srvisku erfafringa. Greinarkorn etta birtist Kmblai rsins 2016. a er srlega ngjulegt a tskriftarnemendur lffri hafa gefi t Kmbla, fyrsta skipti mrg r. g naut eirra forrttinda a f a skrifa blai. Hr birtist greinin heild sinni. Til a lesa arar greinar heftinu arf a hafa n sr eintak hsklasvinu og hj llum betri tannlknum bjarinns.

-----

skalt heita Skuld sagi erfafringurinn. Flugugreyi er forvia. Hn fddist ljmandi fnni tbu me systkinum snum, ar sem hiti er jafn og notalegur, engir afrningjar og ng fa. Hn veit ekki a hn er leiksoppur rlagavalda, sem kallast James Kennison og John Tamkun. v sur a eir voru ekki a nefna hana sjlfa, heldur gen sem hafi hrif roskun (eins og skuld). eir einangruu slatta af genum og hfu greinilega lesi norrna goafri, v rj eirra voru skr Urdur (urd), verthandi (vtd) og skuld (skd). rlaganornirnar Urur, Verandi og Skuld spunnu ri sem kvruu rlg manna. sama htt tengjast essi gen rlgum fruma roskun vaxtaflugna.

Erfafringar rannsaka lgml erfa og kortleggja gen. egar gen finnast er til sis a gefa eim nfn, til a einfalda framsetningu og umrur. Vinnunmer (t.d. CG10079) geta tt vi athyglisver gen. En um lei og veist a CG10079 heitir Egfr getur tengt a vi ekkingu na af frumunni. EGF stendur fyrir epidermal growth factor, sem er bosameind sem frumur nota samskiptum. Egfr er vitakinn fyrir essa bosameind, sem gerir frumum kleift a skynja hana og bregast vi. En nfn genanna erum mrg og margvsleg. Alttt er a erfafringar gefi genum nfn t fr svipger ea galla sem fram kemur egar gen stkkbreytist. T.d. skri Thomas Morgan fyrsta geni sitt white vegna ess a augu flugunnar sem venjulega eru rau uru hvt. Gen uppgtvast oft sem athyglisvert frvik svipfari, sem erfist. annig fundust til dmis stkkbrigin Torpedo, sem veldur v a fstur vaxtaflugna verur eins og tundurskeyti, faint little ball, sem breytir v sjlegan hnora og Ellipse sem gerir augu flugunnar sporskjulaga. Erfafringar sem rannsaka lka tti lfverunnar geta fundi lka galla sama geni, mismunandi samstur ea allel. Torpedo, faint little ball og Ellipse eru t.d. lkar samstur Egfr gens vaxtaflugunnar. a snir okkur srtk hrif lkra stkkbreytinga sama geni og einnig hversu oft sum gen eru brku roskun.

Fyrir sumar lfverur er nafnakerfi nokku stala. Bakteruerfafringar nefndu gen gjarnan eftir efnaskiptagllum, t.d. LacI ea HemeD. Ormaerfafringar greindu nokkra flokka breytinga, lin (e. lineage) sem raska rlagakorti roskunar, dau (e. dauer) sem raska dvalastigi ormsins og let (e. lethal) sem leia til rends orms. Blessunarlega leyfa arir erfafringar sr rlti skldlegri stl, srstaklega flugumennirnir. Hr munum vi kynna nokkur snaggaraleg genanfn. Flest genanna eru r flugum, aallega vegna ess a g vann me flugur nmsrum, en g mun tna til flott nfn r rum lfverum til a virast vsnn. Merking flestra oranna skilar sr gtlega ensku, en vi munum tskra nfnin stkra ylhra eftir megni. Nokkur af mnum upphalds genum eru.

Disco: Nafni gefur til kynna flugur sem stga svakaleg spor. En afleiing stkkbreytingar disco eru liamtalausir ftur (nafni er reyndar stytting disconnected, en a er aukaatrii).

Indy: Flugur me stkkbreytingu indy lifa mun lengur en arar. Nafni er sett saman r upphafstfum frgrar setningar kvikmynd Monty Python gengisins um hinn heilaga kaleik Im not dead yet.

Doublesex: Stkkbreyting doublesex leiir til ess a flugurnar hafa snd tvkynja veru (kostir slkrar anatmu, sem Jeff Murdoch dreymdi um, ltu sr standa).

Tinman: Er gen sem er nausynlegt fyrir srhfingu srstakrar afurar milagsins. Vsa er einn af fylgdarmnnum Drteu, leit hennar a Galdrakarlinum Oz. Blikk-kallinn var hjartalaus. Eins roskast ekki forveri hjartans flugum me galla tinman gen.

Casanova: Geni var skilgreint zebrafiskum, og leiddi til ess a hjarta klofnai tvennt. Lesanda er sjlfsval sett hvort tlki beri a sem svo a casanova s me tv hjrtu, ea a casanova leii til ess a hjrtu klofni.

Foi: Nafni gti lesist sem foj, upp slensk dnsku. En eins og me indy liggur grni lengri tgfu nafnsins fear of intimacy. Svipger stkkbreytinga er reyndar ekki tengd atferli, ea v a vilja frekar ba til brn tilraunaglasi en undir sng, heldur hefur hn hrif eiginleika stofnfruma kmlnu flugum. Nnari tskring nafninu hefur enn minna skemmtanagildi.

Grim, reaper og sickle: Breytingar essum genum tengjast reyndar ekki hinum drepleiinlega enda allra lfa. Heldur strum frumudaua sem er eins og allir roskunarfrinemar vita brnausynlegur (n hans vrum vi me sundfit og blessaur ormurinn me of margar frumur).

Cabernet, chardonnay og riesling: eru allt gen zebrafiski sem valda fkkun blfruma.

Dracula: Galli dracula geni zebrafiska veldur v a eir vera of nmir fyrir slarljsi. Zebrafiskafstur eru gegns fyrstu stigum roskunar og einkenni stkkbreytingarinnar eru au a blfrumur splundrast ef skn r ljs.

Cheap date: vaxtaflugur heita sumum lndum edikflugur, v r leita rotnandi vexti, ea angan af vnni gerrkt. r verpa slka vexti, og v ola lirfurnar venjulega heilmikinn styrk af etanli. Flugur me galla cheap date finna sr eftir a hafa innbyrt mjg lti af etanli. Nafni byggir vitanlega amerskri menningu ar sem stefnumt eru algeng lei fyrir ungt flk a kynnast, frekar en a fara saman rttir ea tosa tkarspena eins og tkast hrlendis.

Ken og barbie: Ytri kynfri vantar flugur me galla essum genum.

Superman, clark kent og kryptonite: Supermann fannst vorskrinablmi (Arabidopsis thaliana), sem er eiginlega vaxtafluga plntuerfafringa. Framkvmd var stkkbreytiskimun fyrir gllum blmhlutum, annig a nafni tengist svipgerinni ekki augljslega. Sama skimun skilai lka geninu clark kent, sem sar kom ljs a var allel af superman. Frttirnar hafa ekki borist til ba Metropolis, lklega vegna ess a blaamaur lykilastu situr tindunum. Sar kom ljs a stkkbreyting ru geni me blandi hrif virkni superman. a var vitanlega nefnt kryptonite.

Nfnum og orum fylgir alvara. Vegna runar finnast sambrileg gen mrgum lfverum. Systurgen tinman finnst mnnum og heitir v heillandi nafni NKX2.5. a er einnig nausynlegt fyrir roskun og virkni hjartans okkur, sem rttltir a hluta rannsknir genum tilraunalfvera. En hnyttin nfn gena geta ori til vandra, fyrir flk oftar en flugur. myndum okkur a einstaklingur fari erfaprf, og ljs kemur a hann er me alvarlegan galla tinman, sonic hedgehog ea Antennapedia. Erfargjafinn arf a tskra standi, og getur nafn gensins veri til trafala. v nota mannerfafringar oft nnur nfn, ea skammstafanir til a hlutleysa (a eirra mati smekklausa) andagift fluguflksins.

Vkjum n aftur til Kennison og Tamkun. eir hfu huga genum sem tengdust roskun vaxtaflugna. Upphafspunktur eirra voru tv gen, Antennapedia (Antp) og Polycomb (Pc). Antennapedia er eitt nafntogaasta gen heimi, v viss galli v veldur umbreytingu reifurum (antenna) ftur (pedia). Antp skrir fyrir umritunartti, sem strir virkni annara gena, og ljs kom a a tilheyrir alrmdu genagengi, sem kennt er vi Hox. Hox genin (oft kllu einkennigen) hlutu nfn sn af eirri stareynd a breytingar eim leiddu til umbreytinga lium, en ekki bara breytinga eim. nnur frg breyting eim flokki er Ultrabithorax (Ubx) sem leiir til ess a flugurnar f auka par af vngjum. roskunafrilega umbreytist mibksliur rj mibksli tv, annig a litlu jafnvgisklfarnir sem finnast venjulega rum li vera a vngjum. runarfrilega eru hrif Ubx mjg merkileg, v a forfeur vaxtflugna voru einmitt fjrvngjur, ekki svipaar drekaflugum. Pc geni er ekki Hox gen, en a tilheyrir flokki gena sem hafa hrif byggingu litnis frumum, t.d. lkum frumum mean roskun stendur. Kennison og Tamkun tku flugur me galla ru hvoru geninu, og leituu a njum breytingum sem gtu magna upp ea blt essa galla (slk stkkbreytiskimun kallast modifier screen). eirri leit fundu eir fjlda gena sem tengjast stugleika litnis og stringu roskun, ar meal genin sem nefnd voru eftir rlaganornunum remur, urdur, verthandi og skuld. En skimanir skila fleiri genum en hgt er a rannsaka tarlega. v ba essi skemmtilega nefndu gen enn eftir einhverjum sem vill rannsaka au, byggingu, hlutverk ea run. Eru a rlg n a afhjpa leyndarml Urar, Verandi og Skuldar?

Hfundur akkar innilega ritstjrunum Dagnju stu Rnarsdttur og lvi Styrmissyni yfirlestur og bendingar um titil greinar.

Vefsur og heimildir.

Childs S, Weinstein BM, Mohideen MA, Donohue S, Bonkovsky H, Fishman MC. 2000. Zebrafish dracula encodes ferrochelatase and its mutation provides a model for erythropoietic protoporphyria. Current Biology. 10:1001-4.

Bowman JL, Sakai H, Jack T, Weigel D, Mayer U, Meyerowitz EM. 1992. SUPERMAN, a regulator of floral homeotic genes in Arabidopsis. Development. 114:599-615.

Jackson JP, Lindroth AM, Cao X, Jacobsen SE. 2002. Control of CpNpG DNA methylation by the KRYPTONITE histone H3 methyltransferase. Nature. 416:556-60.

Seringhaus MR, Cayting PR, Gerstein MB. 2008. Uncovering trends in gene naming. Genome Biology 9:401.

Kennison JA, Tamkun JW. 1988. Dosage-dependent modifiers of polycomb and antennapedia mutations in Drosophila. Proceedings of the National Academy of Sciences. 85:8136-40.

Vacek M. 2001. A gene by any other name: whimsy and inspiration in the naming of genes. American Scientist. 89.

Krulwich R. 2009.Fruit Fly Scientists Swatted Down Over 'Cheap Date' NPR (lesi 29. febrar 2016)

SciCrazy. 2014. Scientist Humor: Funny Gene Names (lesi 29. febrar 2016)
https://scicrazy.wordpress.com/tag/funny-gene-names/

Iyer S. 2015. 14 of the Funniest Fruit Fly Gene Names (lesi 29. febrar 2016) http://bitesizebio.com/23221/14-of-the-funniest-fruit-fly-gene-names/

Radford M. 2012. 18 Gene Names that Cover the Gamut, From Movies to Pop Culture to Cartoons. (lesi 29. febrar 2016) http://mentalfloss.com/article/12880/18-gene-names-cover-gamut-movies-pop-culture-cartoons



T. rex a nafni Sue

Risaelur eru strbrotnustu lfverur sem gengi hafa um jrina. rselan, finnglkni og kambelan eru velekkt, en nafntoguust er gramelan, sem kallast Tyranosaurus rex latnu og ensku*. T. rex var strt rndr, en lengi vel var skilningur okkar ...

Setjum Nttruvernd slands laggirnar

Sigrn Helgadttir rir um mikilvgi ess a samrma ntturuvernd slandi, grein Frttablai grdagsins. ar segir hn: Vori 2002 var samykkt Alingi a stinga veikbura starfsemi nttruverndar slandi ofan skffu hj flugri...

Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband