Leita Ý frÚttum mbl.is
Embla

HenrÝetta Lacks, konan sem lif­i a­ eilÝfu, Ý frumurŠkt.

Viltu lifa a­ eilÝfu? Flestir segja jß og hugsa sig svo um. Spyrja yfirleitt Ý kj÷lfari­, hvers konar lÝf vŠri ■a­?

HenrÝetta Lacks var ekki spur­, og lÝf hennar eftir dau­an var alls ekki ■a­ sem b˙ast mŠtti vi­. Ůa­ var ekki HenrÝetta sjßlf sem lif­i, h˙n dˇ ˙r krabbameini. Ůa­ sem lif­i voru frumur sem lŠknirinn Howard W. Jones tˇk ˙r Šxlinu Ý leghßlsi hennar. Hann lřsti ■vÝ sem mj÷g sÚrst÷ku Šxli, mj˙ku og hlaupkenndu, hann kalla­i ■a­ red jello upp ß ensku. Frumurnar ˙r Šxlinu voru fyrstu mannafrumurnar sem uxu Ý rŠkt, og eru ■ekktar sem HeLa frumur.

HenrÝetta leita­i ßáJohn Hopkins sj˙krah˙sinu Ý Baltimore Ý jan˙ar 1951 ■vÝ ■etta var eini spÝtali borgarinnar sem me­h÷ndla­i bl÷kkufˇlk. Ůar unnu Jones, George Gey og Mary Kubicek. ┴ ■essum tÝma haf­i tekist a­ rŠkta frumur ˙r ÷­rum hryggdřrum, m.a. m˙sum, ß tilraunastofu en mannafrumur lif­u yfirleitt frekar stutt vi­ ■essar a­stŠ­ur. George og Mary h÷f­u um ßrabil stunda­ slÝkar tilraunir ßn ßrangurs, ■anga­ til frumur Henriettu komu inn ß ■eirra bor­. Stˇrkostleg bˇk Rebeccu Sklott rekur Šfi HenrÝettu Lacks, frumnanna og fj÷lskyldu hennar.

Fimm barna mˇ­irin HenrÝetta Lacks og frumulÝnan HeLa

henrietta_lacks_180215HenrÝetta Lacks ßtti fimm b÷rn me­ David eiginmanni sÝnum, s˙ yngsta Deborah var bara eins ßrs ■egar mˇ­ir hennar lÚst. David gaf leyfi fyrir krufningu og a­ lÝfsřni vŠru tekin fyrir rannsˇknir. Sřni­ sem HeLa frumurnar komu ˙r var reyndar teki­ vi­ sj˙kdˇmsgreiningu, a­ HenrÝettu forspur­ri. Fj÷lskyldan heyr­i ekki um frumurnar frß lŠknunum eftir andlßt hennar.

HeLa frumur uxu eins og arfi, fj÷lgu­u sÚr mj÷g hratt, gßtu lifa­ Ý lausn (■urftu ekki undirlag). ŮŠr ur­u ˇtr˙lega mikilvŠgar og notadrj˙gar, ■vÝ ■Šr ger­u fˇlki kleift a­ rannsaka eiginleika mannsins - Ý tilraunaglasi. LÝffrŠ­ingar ■ekkja ■essar frumur, margir hverjir ˙r sÝnum eigin rannsˇknum. ╔g veit ekki hvort Úg hef handleiki­ ■Šr sjßlfur, en m÷guleiki er a­ Halldˇr Ůormar hafi nota­ ■Šr Ý sÝnu frßbŠra veirufrŠ­inßmskei­i undir lok sÝ­ustu aldar.

Eitt ■ekktasta dŠmi um mikilvŠgi HeLa fruma er veirufrŠ­i. ┴ fimmta ßratugnum herja­i l÷munarveiki ß ■jˇ­ir heims. Jˇnas Salk haf­i fundi­ lei­ til a­ b˙a til bˇluefni, en takmarkandi var getan til a­ framlei­a nŠgilega miki­ af veirum. ═ ljˇs kom a­ sřkja mŠtti HeLa frumur me­ veirum, m.a. pˇlݡveirunni, og einangra miki­ magn ■eirra Ý kj÷lfari­. Ůarna leystist vandamßl Salk. B˙in var til HeLa verksmi­ja sem dŠldi ˙r veirum sem nota­ar voru Ý bˇluefni gegn l÷munarveiki.

Lacks fj÷lskyldan frÚttir af framhaldslÝfi HenrÝettu

Eiginma­ur og b÷rn HenrÝettu frÚttu ekki af framhaldslÝfi frumnanna fyrr en 2 ßratugum eftir dau­a hennar. George Gey og fÚlagar ßkvß­u a­ vernda fj÷lskyldu Henriettu me­ ■vÝ a­ segja a­ HeLa frumurnar hef­u komi­ ˙r konu Helen L. (Úg lŠr­i a­ h˙n hafi heiti­ Helen Lane). George spur­i fj÷lskylduna ekki ßlits, nÚ upplřsti hana um a­ frumur HenrÝettu vŠru nota­ar Ý rannsˇknum um allan heim.

Ůegar George Gey lÚst var ritu­ grein um st÷rf hans og HeLa frumurnar. Ůß afhj˙pa­ist nafn HenrÝettu fyrir heiminum, ■.e.a.s. a­allega vÝsindaheiminum. ═ bˇk Skloot er raki­ hvernig Šttingi hennar komst a­ ■vÝ a­ frumur ˙r henni vŠru Ý notkun ß tilraunastofum um vÝ­a ver÷ld. Ůi­ geti­ rÚtt Ýmynda­ ykkur uppnßmi­. Mamma er ekki dßin, en h˙n lifir bara sem frumur Ý skßl. Frumurnar ˙r m÷mmu voru sendar ˙t Ý geim, hafa veri­ sřktar me­ veirum, var sprauta­ Ý fanga til a­ athuga hvort krabbamein vŠru smitandi o.s.frv. Og HeLa frumurnar voru seldar, ß 25 dali flaskan, ■vÝ ■ˇ George hafi dreift frumunum af ˇeigingirni stofnu­u a­rir a­illar fyrirtŠki til a­ rŠkta og dreifa ■eim.

Nokkrir bla­amenn sřndu s÷gunni athygli og rŠddu vi­ fj÷lskylduna ß ßttunda ßratugnum. En fj÷lskyldan var verulega tortryggin, sem var skiljanlegt ■egar a­skilna­arstefnan var nřli­in undir lok, og lexÝan frß Tuskegee tilrauninni brann ß fˇlki. LŠknar h÷f­u lßti­ bl÷kkumenn lifa Ý ßratugi me­ sßrasˇtt (e. syphilis), sem au­velt er a­ lŠkna me­ sřklalyfjum, til a­ kanna fram■rˇun sj˙kdˇmsins. LŠknirinn Roland Pattillio sřndi fj÷lskyldunni ■ß sŠmd a­ rŠ­a vi­ ■au og upplřsa. Hann hÚlt lÝka mßl■ing til hei­urs HenrÝettu og frumunum hennar ß nÝunda ßratugnum. Fj÷lskyldan var sŠr­, en lÝka a­ vissu leyti stolt a­ frumur Šttmˇ­urinnar hafi or­i­ a­ svo miklu gagni.

DramatÝsk saga af HenrÝettu og fj÷lskyldun hennar

Drama­ Ý bˇk Skloot um HenrÝettu og frumurnar hennar er ■rÝ■Štt. Fyrst vitanlega saga HenrÝettu og frumnanna og Ý annan sta­ vanvir­ingin sem bl÷kkufˇlk var beitt af lŠkna- og vÝsindasamfÚlaginu.

═ ■ri­ja lagi er saga fˇlksins, Rebeccu sem ■arf a­ ßvinna sÚr traust fj÷lskyldunar en sÚrstaklega yngstu dˇtturinnar sem ■ekkti aldrei mˇ­ur sÝna. Deborah var vÝst mj÷g tortryggin og alv÷rugefin og tˇk mj÷g nŠrri sÚr ■ß sta­reynd a­ frumur mˇ­urinnar vŠru lifandi. Ůegar bla­akonan Rebecca bau­ Deboru inn ß tilraunastofu, ■ß tala­i h˙n vi­ frumurnar eins og h˙n sŠti vi­ sj˙krabe­ mˇ­ur sinnar... ═ bˇkinni er lřst hvernig Deborah tr˙­i ■vÝ a­ mˇ­ir sÝn lif­i enn Ý frumunum e­a a.m.k. sem andi sem hjßlpa­i Rebeccu og henni a­ segja s÷guna.

Bˇk Rebeccu Skloot opnar ß nŠrgŠtinn hßtt vi­kvŠman snertifl÷t vÝsinda og samfÚlags, og minnir okkur vÝsindamennina ß mikilvŠgi ■ess a­ rŠ­a vi­ fˇlk. Ekki sÝst ■egar unni­ er me­ sřni ˙r ■vÝ sja─║fu, e­a Šttingjum ■eirra. Saga HenrÝettu er ekki einst÷k.

Ů˙sundir annara frumulÝna t.d. ˙r Šxlum e­a fˇsturstofnfrumum eru nota­ar ß tilraunastofum um vÝ­a ver÷ld. Ůa­ ■ř­ir a­ ■˙sund a­rar fj÷lskyldur gŠtu veri­ Ý sama myrkri og fj÷lskylda HenrÝettu, og ■vÝ ■˙sund ß■ekkar sˇgur ˇsag­ar. Satt best a­ segja veit Úg ekki hvert vinnulag frumulÝffrŠ­inga er n˙ til dags. Hvort ■eir upplřsi fˇlk um ■ann m÷guleika a­ frumur ˙r lÝfsřnum kunni a­ vera rŠkta­ar og nřttar til rannsˇkna, jafnvel seldar af einhverju fyrirtŠki. Ma­ur vonar ■a­ vitanlega en reynsla sřnir a­ fˇlk ß til ˇnŠrgŠtni.

Kvikmynd bygg­ ß bˇk Rebeccu Skloot ver­ur sřnd ß st÷­ 2 Ý kv÷ld.

Kveikjan a­ pistilnum var samtal okkar Ínnu Gy­u SigurgÝsladˇttur lestarstjˇra ß Rßs 1, sem spilast Ý dag einnig.

Byggt a­ hluta ß eldri pistlum, m.a. fyrir vÝsindavef H═.

Arnar Pßlsson 13. mars 2015 Hver var HenrÝetta Lacks og hva­ eru HeLa-frumur?


GŠsamatur finnst ß ═slandi

Erf­afrŠ­ingar eiga nokkrar uppßhaldslÝfverur, t.a.m. vann Gregor Mendel me­ sykurbaunir og Thomas H. Morgan me­ ßvaxtaflugur. TilraunalÝfverur Ý erf­afrŠ­i eiga ■a­ flestar sammerkt a­ hafa stuttan kynslˇ­atÝma, vera au­veldar Ý eldi og frekar smßvaxnar. Helsta tilraunalÝfvera pl÷ntuerf­afrŠ­inga er gŠsamatur (Arabidopsis thaliana), smßvaxin planta sem finnst Ý AsÝu, Evrˇpu og AmerÝku.

Hinga­ til hefur gŠsamatur ekki fundist hÚrlendis, ekki frekar en ßvaxtaflugur. En nřlega uppg÷tva­ist stofn gŠsamatar Ý fyrsta skipti ß ═slandi. Tegundin fannst Ý maÝ 2015 ß jar­hitasvŠ­i vi­ Deildartunguhver. Eint÷kum var safna­ til ■urrkunar og ■eim sÝ­an komi­ fyrir Ý pl÷ntusafni AMNH ß Akureyri ■ar sem ■au fengu n˙meri­ VA21379. Blˇmkn÷ppum og laufbl÷­um var einnig safna­ ß sta­num fyrir litningagreiningu og ra­greiningu erf­amengis.

arabis_ni-uni-01_dcf78421_2132_001.jpgLitningarannsˇknir sta­festa au­kenni tegundarinnar, pl÷nturnar frß Deildartungu eru gŠsamatur. Ra­greining erf­amengis Ýslensku sřnanna var borin saman vi­ gagnasafn, sem inniheldur 1001 stofn gŠsamatar vÝ­svegar a­ ˙r heiminum. Engar vÝsbendingar eru um a­ Ýslenski stofninn sÚ uppruninn frß Nor­ur-AmerÝku. ═slensku sřnin eru skyldust ■eim sŠnsku en skyldleikastu­inn er lßgur. Ni­ursta­an er a­ ■ˇtt pl÷ntur sem fundust ß ═slandi sÚu skyldari stofnum frß SkandinavÝu en stofnum annars sta­ar frß, er ekki alveg ljˇst hva­an ■Šr eru Štta­ar.

Rannsˇknina framkvŠmdu Kesara Anamthawat-Jonsson prˇfessor vi­ LÝf- og umhverfisvÝsindadeild og Hj÷rtur Ůorbj÷rnsson vi­ Grasagar­ ReykjavÝkur og samstarfsmenn ■eirra vi­ Rannsˇknast÷­var Ý Brno TÚkklandi og Gregor Mendel stofnunina Ý VÝn.

Ni­urst÷­ur rannsˇknarinnar voru birtar Ý hinu Ýslenska b˙vÝsinda og nßtt˙rufrŠ­itÝmariti IAS.

Greinin er opin ß netinu: Icelandic accession of Arabidopsis thaliana confirmed with cytogenetic markers and its origin inferred from whole-genome sequencing.

Mynd af gŠsamat er ˙r skrß Nßtt˙rufrŠ­istofnunar ═slands.

Fyrst birt ß vef LÝf og umhverfisvÝsindastofnunar H═.


mbl.is GŠsamatur nefnist nř planta
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

Kˇralrifi­ Ý Kringlunni

Ef kˇralrifi­ mikla vŠri Ý Kringlunni e­a vi­ hli­ina ß ■ingh˙sinu Ý London, ■ß hef­um vi­ veri­ b˙in a­ gera eitthva­. Mannfˇlk lifir ofan jar­ar en ekki Ý vatni, ■ess vegna skynjum vi­ svo illa hamfarir sem eiga sÚr sta­ Ý sjˇ e­a v÷tnum. N˙ eiga sÚ...

VÝsindagangan 22. aprÝl

VÝsindagangan (e. March for Science) fer fram Ý mi­bŠ ReykjavÝkur ß Degi Jar­ar, laugardaginn 22. aprÝl kl. 13. Markmi­ g÷ngunnar er a­ sřna vÝsindafˇlki samst÷­u og um lei­ fagna vÝsindum sem mikilvŠgri sto­ Ý lř­rŠ­islegu samfÚlagi. ┴ Degi Jar­ar,...

NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband