Leita Ý frÚttum mbl.is

Eru bleikjuafbrig­i Ý Ůingvallavatni a­ ■rˇast Ý nřjar tegundir?

Nř rannsˇkn Ýslenskra vÝsindamanna lei­ir Ý ljˇs a­ erf­amunur er ß ■remur afbrig­um bleikju Ý Ůingvallavatni sem gŠti veri­ vÝsbending um fyrstu stig myndunar nřrra tegunda. Sagt er frß ni­urst÷­um rannsˇknarinnar Ý nřjustu ˙tgßfu vÝsindatÝmaritsins Ecology and Evolution.

Frß ■vÝ a­ Ýsaldarj÷kull lyftist af ═slandi og h÷rfa­i af svŠ­inu vi­ Ůingvallavatn undir lok sÝ­ustu Ýsaldar, fyrir um 10-12 ■˙sund ßrum, og bleikja synti fyrst upp Ý vatni­ hefur tegundin ■rˇast Ý nokkur afbrig­i sem eru ˇlÝk Ý ˙tliti, stŠr­, atferli og lifna­arhßttum.

Menn hafa lengi vita­ um ■ennan breytileika bleikjunnar Ý vatninu en fyrstur manna til a­ rannsaka hvers e­lis hann vŠri var Bjarni SŠmundsson um aldamˇtin 1900. Nokkru sÝ­ar ßtti ┴rni Fri­riksson eftir a­ taka upp ■rß­inn. Bß­ir hylltust ■eir a­ ■vÝ a­ sum ■essara afbrig­a vŠru sÚrstakar tegundir. ┴ nÝunda ßratugnum fˇru Ý gang rannsˇknir ß bleikjunni ■ar sem ßhersla var l÷g­ ß a­ vei­a Ý ÷llum b˙svŠ­um vatnsins og a­ nß sřnum af ÷llum aldurs- og stŠr­arhˇpum. ┴ grundvelli ■essara rannsˇkna voru skilgreind fj÷gur mismunandi afbrig­i bleikju Ý vatninu. Ůau nefnast ámurta, ku­ungableikja, dvergbleikja og sÝlableikja og eru ˇlÝk hva­ snertir litamynstur, sk÷pulag, vaxtarferla, stŠr­ og aldur vi­ kyn■roska, og b˙svŠ­a- og fŠ­uval. á

Ekki er ˇalgengt a­ afbrig­i hafi myndast me­al ferskvatnsfiska ß nor­urslˇ­um og er ■ß oftast um a­ rŠ­a tv÷ afbrig­i sem nřta mismunandi fŠ­u og b˙svŠ­i. N˙ eru Ý gangi fj÷ldi rannsˇkna sem mi­ar a­ ■vÝ a­ kanna hvers e­lis slÝk afbrig­i eru, ■.e.a.s. hvort um sÚ a­ rŠ­a erf­afrŠ­ilegan a­skilna­ e­a a­ afbrig­in komi fram Ý hverri kynslˇ­ sem svar vi­ mismunandi umhverfisa­stŠ­um Ý uppvexti. ┴ brei­ari grundvelli sn˙a ■essar rannsˇknir einnig a­ ■vÝ varpa ljˇsi ß ferli a­l÷gunar a­ nřjum umhverfisa­stŠ­um og ■ßtt slÝkrar a­l÷gunar Ý myndun afbrig­a og tegunda. SlÝkar rannsˇknir eru ■vÝ mikilvŠgar Ý ljˇsi ■eirra hr÷­u umhverfisbreytinga sem n˙ eiga sÚr sta­.á

Framfarir ß svi­i sameindalÝffrŠ­i hafa ß allra sÝ­ustu ßrum opna­ alveg nřjar lei­ir til a­ nßlgast spurningar um a­l÷gun og myndun afbrig­a og tegunda. ═ rannsˇkn vÝsindamannanna, sem sagt er frß Ý Ecology and Evoloution, var rřnt Ý erf­aefni ■riggja afbrig­anna, murtu, ku­ungableikju og dvergbleikju, me­ ■a­ fyrir augum a­ kanna erf­abreytileika milli ■eirra og reyna a­ komast a­ ■vÝ hva­a gen og ■roskunarferlar tengjast ■rˇun mismundandi afbrig­a. Beitt var a­fer­um sameindaerf­afrŠ­i, sÚrstaklega a­fer­um sem ■ar sem sko­u­ eru afrit af tug■˙sundum gena Ý hverju sřni. Ůannig er hŠgt a­ sko­a hvenŠr ß ■roskaskei­i viss gen eru virk og Ý hva­a vefjum. Einnig er hŠgt a­ sko­a erf­abreytileika milli einstaklinga, Ý ■essu tilfelli milli afbrig­anna ■riggja af bleikju.

á

Ůrj˙ afbrig­i bleikjunnar veri­ erf­afrŠ­ilega a­skilin Ý fj÷lda kynslˇ­a

Rannsˇknin leiddi Ý ljˇs a­ murtan, ku­ungableikjan og dvergbleikjan eru erf­afrŠ­ilega a­skilin og vir­ast hafa veri­ ■a­ Ý fj÷lda kynslˇ­a. Munurinn ß afbrig­unum birtist t.d. Ý ■vÝ a­ tiltekin st÷kkbreyting Ý erf­aefninu er algengari Ý einu afbrig­i en ÷­ru. Af ■eim um 20.000 st÷kkbreytingum sem greindar voru Ý rannsˇkninni sřndu r˙mlega 2.000 umtalsver­an mun ß milli afbrig­anna. Ůessar st÷kkbreytingar fundust ß ÷llum litningum bleikjunnar, sem bendir til a­ afbrig­in hafi veri­ a­skilin Ý umtalsver­an tÝma. Ínnur g÷gn sřna enn fremur a­ sÝlableikjan, fjˇr­a afbrig­i­, a­greinist ekki jafn skřrt og hin ■rj˙. Henni svipar helst til murtu en takmarkanir gagnanna koma Ý veg fyrir sterkar ßlyktanir. Nßnari rannsˇknir gŠtu skřrt hvort sÝlableikjur sÚu einfaldlega murtur sem lŠra a­ bor­a hornsÝli e­a hvort ■Šr sÚu mj÷g nřlegt afbrig­i me­ vŠgan erf­afrŠ­ilegan a­skilna­ frß murtunni.á

Rannsˇknin sřndi einnig a­ dvergbleikjan og ku­ungableikjan eru skyldari hvor annari en murtan fjarskyldari, sem a­ s÷gn vÝsindamannanna endurspeglar vistfrŠ­i ■eirra, en bŠ­i ku­ungableikja og dvergableikja hafast vi­ og nŠrast ß smßdřrum ß strandbotni Ůingvallavatns en murta lifir ß sviflŠgum krabbadřrum Ý vatnsbolnum.á

Framfarir ß svi­i sameindalÝffrŠ­i hafa ß allra sÝ­ustu ßrum opna­ alveg nřjar lei­ir til a­ nßlgast spurningar um a­l÷gun og myndun afbrig­a og tegunda. ═ rannsˇkn vÝsindamannanna, sem sagt er frß Ý Ecology and Evoloution, var rřnt Ý erf­aefni ■riggja afbrig­anna, murtu, ku­ungableikju og dvergbleikju, me­ ■a­ fyrir augum a­ kanna erf­abreytileika milli ■eirra og reyna a­ komast a­ ■vÝ hva­a gen og ■roskunarferlar tengjast ■rˇun mismundandi afbrig­a.

Myndun tegunda tekur skemmri tÝma en ß­ur var tali­

VÝsindamannahˇpurinn ßlyktar a­ me­ hli­sjˇn af erf­amuninum, sem fram kemur Ý rannsˇkninni, og ÷­rum ■ßttum gŠti veri­ um fyrstu stig myndunar tegunda a­ rŠ­a. Tegundir myndast ■egar stofn ßkve­innar lÝfveru klofnar upp Ý tvo e­a fleiri hˇpa, oftast eftir landfrŠ­ilegan a­skilna­ en jafnvel einnig vegna sÚrhŠfingar a­ ˇlÝkum b˙svŠ­um innan sama svŠ­is, t.d. vatns e­a vatnakerfis. Ůegar hˇparnir hafa teki­ miklum breytingum yfir margar kynslˇ­ir, Ý ˙tliti, lifna­arhßttum og erf­asamsetningu, getur ˇlÝkur hrygningartÝmi e­a mismunur ß m÷kunaratferli komi­ Ý veg fyrir a­ afbrig­i Šxlist saman og jafnvel ■ˇtt einhver br÷g­ sÚu a­ ■vÝ ■ß getur veri­ a­ blendingsafkvŠmi, sem ■annig eru komin til, sÚu ˇlÝklegri til a­ lifa af og nß a­ geta af sÚr afkvŠmi. SÚ ■etta raunin er tala­ um a­ hˇparnir sÚu or­nir a­skildir.á

Lengi var tali­ a­ myndun tegunda tŠki ßr■˙sundir e­a milljˇnir ßra en nřlegar rannsˇknir sřna a­ stofnar lÝfvera geta ■rˇast mj÷g hratt og ■essi rannsˇkn bendir til ■ess a­ ■eir geti jafnvel a­skilist Ý ˇlÝkar ger­ir innan sama vatnakerfis ß tilt÷lulega stuttum tÝma. Hversu lengi bleikjuafbrig­in Ý Ůingvallavatni standast tÝmans t÷nn er ˇvisst en full ßstŠ­a er til a­ hafa ßhyggjur řmsum hra­fara breytingum ß umhverfinu eins og hŠkkandi hitastigi.

Fj÷lbreytni lÝfrÝkisins hefur heilla­ mannkyn frß ÷rˇfi alda en me­ a­fer­um n˙tÝmavÝsinda er m÷gulegt a­ rannsaka uppsprettur ■essarar fj÷lbreytni og kraftana sem skapa hana og mˇta. Ůa­ hve lÝfrÝki ═slands er tilt÷lulega ungt og landfrŠ­ilega einangra­ bř­ur upp ß einst÷k tŠkifŠri til a­ rannsaka fyrstu skref Ý myndun lÝffrŠ­ilegs fj÷lbreytileika, ■rˇun afbrig­a og tegunda.

A­ rannsˇkninni stendur hˇpur vÝsindmanna vi­ Hßskˇla ═slands og Hafrannsˇknastofnun auk fyrrverandi nemenda Hßskˇlans. Fyrsti h÷fundur greinarinnar er Jˇhannes Gu­brandsson, starfsma­ur Hafrannsˇknastofnunar, sem nřveri­ lauk doktorsprˇfi frß Hßskˇla ═slands. Auk hans koma ■au Kalina H. Kapralova , Sigur­ur S. Snorrason, Arnar Pßlsson, ZophonÝas O. Jˇnsson, SigrÝ­ur R. Franzdˇttir, sem ÷ll starfa vi­ LÝf- og umhverfisvÝsindadeild Hßskˇla ═slands, a­ rannsˇkninni ßsamt ١ru MargrÚti Bergsveinsdˇttur, nema vi­ Uppsalahßskˇla, og V÷lundi Hafsta­, nema vi­ Hßskˇlann Ý Lundi.

Rannsˇknina mß nßlgast ß vefnum

Vi­ ■etta mß bŠta a einn a­standandi rannsˇknarinnar, Kalina H. Kapralova, vann Ý samvinnu vi­ meistaranemann Edite Fiskovi─aástutta heimildamynd um Šxlun bleikjunnar Ý Ůingvallavatni. Myndina mß finna ß YouTube.


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Athugasemdir

1 identicon

Getum vi­ ekki fundi­ ■ennan sama fj÷lbreytileika hjß mannfˇkinu?

Vi­ getum fundi­ fˇlk sem a­ er á3 metrar ß hŠ­

og sÝ­an dverga sem a­ eru 1 meter.

=Vi­ myndum samt tala um s÷mu tegundina; er ■a­ ekki?

-----------------------------------------------------------

╔g velti ■vÝ fyrir mÚr hvort a­ dvergbleikjan sÚ ekki bara tilkomin vegna ˙rkynjunar ß stofninum vegna skyldleikarŠktunar.

Er ekki vatni­ b˙i­ a­ vera loka­ / einangra­ of lengi frß ÷­rum villtum stofnum.

Ůetta er n˙ bara kenning.

Jˇn ١rhallsson (IP-tala skrß­) 20.9.2019 kl. 19:51

2 Smßmynd: Halldˇr Egill Gu­nason

KŠrar ■akkir fyrir frˇ­legan pistil.

Gˇ­ar stundir, me­ kve­ju a­ sunnan.

Halldˇr Egill Gu­nason, 21.9.2019 kl. 15:05

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband