Leita frttum mbl.is

Frsluflokkur: Vsindi og fri

Kynxlun deiglunni, og Moll ryst inn

Af hverju stunda lfverur kynxlun?

rijudaginn las g glsur um kynjamun, kynfri, si og egg, kynkvrun og gen, eggb og sisskflur. Um var a ra nmsefni Hskla slands.

Strsta vifangsefni var rgtan um kynxlun.

Margt bendir til a kynxlun s verri kostur en kynlaus xlun.

1) Lfverur sem stunda kynxlun n bara a senda helming erfaefnis sns hvert afkvmi, verur sem stunda kynlausa xlun senda afrit af llu snu erfaefni hvert afkvmi.

Um rir helmings mun hfni. runarfrin snir a smvgilegur munur hfni s hrefni fyrir nttrulegt val. Hvers vegna skpunum burast flestir heilkjrnungar me kynxlun, sem er helmingi llegri en kynlaus xlun? Sj t.d. mynd Snbjarnar Plssonar r bkinni Arfleif Darwins.

sp_k9_mynd1afrit.jpg

Tv nnur atrii mla einnig gegn kynxlun.

2) a arf bara einn einstakling fyrir kynlausa xlun mean lfverur sem stunda kynxlun urfa a finna maka og allt a vesen.

3) Lfverur sem stunda kynxlun eru berskjaldaar fyrir kynsjkdmum (og rum sklum eins og t.d. stkklum).

Ein af rgtum lffrinnar er, hvers vegna er kynxlun svona algeng?

Margir hafa tekist vi essa rgtu, en John Maynard Smith geri henni srstaklega g skil bk sinni um run kynxlunar (The evolution of sex) sem kom t 1978. Enska ori fyrir kynxlun (sex) ir einnig kynlf sem opnar tvrni sem flk elskar.

Svari vi rgtunni er kynxlun hraar run.

Kynxlun stokkar upp samsetningar gena. annig a afkomendur vera rugglega ekki eins og foreldrarnir, heldur lk tilbrigi vi sama stef. Kynxlunin endurraar erfaefni og getur gefi njar og gar samsetningar gena. etta er srstaklega heppilegt sbreytilegu umhverfi.

v er kynxlun rkjandi xlunarform meal fjlfrumunga. Kynlaus xlun finnst meal dra og plantna, en tegundir sem nota eingngu kynlausa xlun, endast ekki lengi run. Me rum orum, ef stundar kynlausa xlun, eru meiri lkur a tegundin n deyi t.

etta hljmar eins og fellisdmur predikarans - sjlfsfrjvgun er ekki gui knanleg!

Kynlaus xlun leiir til uppsfnunar skalegra stkkbreytinga. Oft er tala um hmluhjl Mullers. Hmluhjl virka annig a au geta bara snist eina tt. Hver kynlaus stofn mun bara geta safna upp fleiri skalegum stkkbreytingum, sem munu endanum leia til tdaua eirra.*

drarkinu vkja nokkrir hpar lfvera sr undan reglunni. ur fjlluum vi um Bdelloid hjldr, sem hafa vihaldist 40 milljn r og rast margar lkar tegundir. Leyndarml eirra virist vera hfileiki eirra til a taka upp gen r umhverfi snu, og gera a snum (sj tarefni).

Pofor_u0

Meal hryggdra virist kynlaus xlun alls ekki virka, me einni undantekningu. Fiskar af tegundinni Amazon Molly fjlga sr kynlaust, me n.k. meyfingum. Tegundin virist hafa ori til fyrir um 100.000 rum, sem er umtalsverur runarlegur tmi me hlisjn af v a tegundin fjlgar sr 5 sinnum ri.

roskun eirra er reyndar all athyglisver. Fiskarnir (eir eru allir kvenkyns) ba til egg og hrygna eim, en au urfa san a komast tri vi si annara Mollfiska til a virkjast. Almennt s skaffa sisfrumur ekki bara erfaefni, heldur urfa r einnig a virkja eggi til a roskun hefjist.

En hvernig geta Amazon Moll fiskarnir komist upp me kynlausa xlun 500.000 kynslir?

Nleg rannskn erfamengi tegundarinnar bendir til a srstakur uppruni eirra skipti mestu mli. Tegundin var til sem blendingur tveggja annara tegunda. Hn er v n.k. varanlega arfblendin yfir allt erfamengi sitt, sem gti tskrt hvers vegna hn getur huli ea blt hrif skalegra stkkbreytinga.

En a er samt engin sta fyrir ara fiska ea hryggdr landi sem kunna a lesa a fikta svona lguu. Eins og stendur handsprengjubklingnum, ekki prufa etta heima.

tarefni:

* Uppsfnun skalegra stkkbreytinga er lka vandaml kynxlandi lfverum, srstaklega ef stofnar eirra vera mjg litlir, sbr. loflana Wrangel eyju.

Arnar Plsson. Er rtt a loflar hafi veri erfafrilega rkynjair og var tdaui eirra hjkvmilegur? Vsindavefurinn, 6. aprl 2017.

Mynd af Amazon Molly fiski https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=174219

Arnar Plsson 2016 Klnar Hskla slands

Arnar Plsson 18. desember 2008 40 milljn r n kynxlunar

PBS vefsa um run og kynxlun

13. feb. 2018 BBCAmazon fish challenges mutation idea


orskur sund r

Gubjrg sta lafsdttir lffringur og forstumaur Rannsknaseturs Hskla slands Vestfjrum heldur erindi undir heitinu orskur sund r: vistfri sjvar bygg fornum orskbeinum.

26. febrar kl. 17:15, stofu 132 skju, hsi nttruvsinda vi Hskla slands.

grip af erindi:

Vi fornleifauppgrft fornum slenskum verstvum hefur fundist miki magn fiskibeina, aallega orskbein. mrgum tilfellum eru elstu mannvistarlg verstvanna aldursgreind til fyrstu alda eftir landnm. sustu fimm rum hafa srfringar vi Rannsknasetur Hskla slands Vestfjrum, samstarfi vi fjlda annarra vsindamanna, stunda verfrilegar rannsknir essum beinum og rum fornleifafrilegum efnivi fr verstvunum. Markmi rannsknanna er a kortleggja breytileika orskstofninum og reyna a meta hvort loftslagsbreytingar og/ea veiilag hafi hvata mgulegar breytingar orskinum sgulegum tma. Lffrilegar rannsknir fornleifafrilegum efnivi gefa metanleg tkifri til a skilja breytingar vistkerfi sjvar og fiskistofnum kjlfar umhverfisbreytinga og aukinnar ntingar fiskistofna. annig m kortleggja nttrulegt, ea snert, vistkerfi sjvar sem er grunnur ess a meta umhverfishrif ntma.

essum fyrirlestri mun Gubjrg sta lafsdttir draga saman r vistfrilegu niurstur sem egar liggja fyrir r verkefninu, t.d. greiningar erfasamsetningu, metla fuvist me stugum efnasamstum og rannsknir orskkvrnum til a meta aldur, vxt og tni vistgera, .e. far- og stabundinna orska. Niursturnar benda til ess a breytingar hafi ori vistfrilegum ttum orskstofnsins tveimur tmabilum, annarsvegar litlu sld, en a var lka tmabil mikillar aukningar veiilagi, og ntma. A lokum mun Gubjrg sta setja niurstur um fornvistfri orsksins samhengi vi orskveiar slendinga, run verstva og upphaf fiskveiisamflagsins.

cod1.jpg

Dr. Gubjrg sta lafsdttir er lffringur og forstumaur Rannsknaseturs Hskla slands Vestfjrum. Gubjrg sta lauk PhD nmi fr Hsklanum St Andrews Skotlandi ri 2005 og hefur san stunda rannsknir tilur og vihaldi lffrilegs fjlbreytileika. sustu rum hafa rannsknir Gubjargar stu auknum mli beinst a kortlagningu og hrifum lffrilegan breytileika nytjastofna sjvar; v augnamii a auka ekkingu til vihalds og verndunar stofnanna.

Sj nnar vef HN (http://www.hin.is/)


hrif foreldra afkvmi me genum og umhverfi

Enn lifir s meinloka a erfir og umhverfi hafi askilin hrif eiginleika flk og annarra lfvera. Gen hafa hrif svipfar okkar, en hrifin eru h umhverfinu sem vi roskumst og lifum . Eins hafa umhverfisttir lk hrif flk, eftir v hvaa erfasamsetningu a hefur.

En hvers vegna lifir essi tvhyggja, um erfir ea umhverfi? Ein sta er lngun mannshugans til a flokka og agreina hluti. Hn veldur v a vi sjum ekki veruleikann, samofna flkna heild sem til dmis mtar eiginleika lfvera.

Erfafringar hafa vita fr rija ratugi sustu aldar a hrif gena velta umhverfi. Vi hfum einnig vita a framlag erfa og umhverfis er mjg misjafnt eftir eiginleikum. etta framlag er meti me str sem kallast arfgengi (e. heritability). Mat arfgengi er gert fyrir hp lfvera, t.d. slendinga ea vaxtaflugur Kansas. Mati byggir v a heildarbreytileiki eiginleika stofni er mtldu og svo er kanna hversu strt framlag erfattsins er, sem hlutfall af heild. Arfgengi hleypur fr 0 og upp 1. Sumir ttir, t.d. fingrafr og vnglgun, eru me htt arfgengi (0,7-0,9), en arir eiginleikar eins og frjsemi me nstum ekkert (0,01). Arir ttir sem tskra breytileika stofni eru umhverfi og tilviljun.

Arfgengi metur heildarframlag gena til einhvers eiginleika tilteknum stofni, vi r umhverfisastur sem stofninn lifir vi. Ef vi gtum meti arfgengi har slendinga sturlungald, er lklegt a a s a sama og ntmanum. Afleiingin er s a genin sem hfu hrif h sturlungald eru ekki endilega au smu og hafa hrif h dag.

Vi fum fleira en gen fr foreldrum okkar. Foreldrahrif hafa lka veri ekkt meira en hlfa ld. au birtast annig a foreldrar skaffa afkvmum eitthva til vaxtar, roska og vigangs. Augljsust eru murhrif, t.d. me fora sem lagur er egg ea nringu sem flyst um fylgju. Mur leggja einnig eggin efni sem ntast fstrum roska. Hj mrgum drategundum er umnnun nausynleg til a ungvii komist legg og standi sig vel lfinu. Vitanlega mtast lkar gerir foreldrahrifa af tilstulan og samspili gena og umhverfis.

Kveikjan a pistlinu var ritstjrnargrein eftir Kjartan Hreinn Njlsson Frttablai dagsins Erfauppeldi


Notkun erfaupplsinga krabbameinsmefer

Samtk um krabbameinsrannsknir slandi standa fyrir mlingi um notkun erfaupplsinga krabbameinsmefer, fimmtudaginn 15. febrar Hringsal LSH.

Dagskr:

16:30 Ekki bara BRCA. Vigds Stefnsdttir - Erfargjafi LSH

17:00 Upplsingagjf til tttakenda vsindarannsknum. Kristjn Erlendsson Formaur Vsindasianefndar

17:30 Sjaldgfir sjkdmar og krabbamein: nlegar framfarir og nstu skref - Hans Tmas Bjrnsson - Barnalknir og ajnkt vi Lknadeild H

18:00 Galla gen arfberi. ris lf Sigurjnsdttir Fr BRAKKA, samtkum BRCA arfbera


Jane Goodall B parads

Hn var 23 ra menntu sem ritari, en me einlgan og djptan huga drum, egar hn feraist til afrku ri 1960. Hn fkk tkifri hj Louis Leaky og tti eftir a kollvarpa sn okkar manninn og skilningi hegan ttingja okkar.

Jane Goodall geri grundvallaruppgtvanir atferli simpansa. Hn fylgdist me simpanasnum David Graybeard nota grein sem verkfri til a n fu. eim tma var tali a "hinn viti borni" maur vri eina tegundin jrinni sem notai verkfri. Um uppgtvanir hennar sagi hann:

Now we must redefine tool, redefine man, or accept chimpanzees ashumans

Kvikmyndin Jane fkk tilnefningu til Bafta verlauna, og hefur hloti 17 arar tilnefningar til verlauna kvikmyndahtum um allan heim.

Okkur til lns verur myndin snd B Parads n um helgina.

Laugardagur 10. febrar kl 16:00
Sunnudagur 11. febrar kl 16:00
Sunnudagur 11. febrar kl 18:00

Ekki missa af num mia hr!
Vibururinn Facebook
heimasu B Parads

jane_orphan_closeshot3-688x451.jpgForsaga myndarinnar er s a ritstjrar National Geographic komust snoir um rannsknir Jane Goodall og fengu a ljsmynda hana feltinu gegn v a styrkja starfi. Upp r v spratt einstakur blkur greina um simpansana og rannsknir Jane og flaga, hver annarri betri.

Stuttu upp r 1960 sendi National Geographic ljsmyndarann Hugo van Lawickog kvikmyndatkumenn til a taka myndir af Jane og punum. Myndefni var nota kvikmynd sem kom t ri 1965. En a l san hreyft ratugi uns a kom aftur leitirnar. Brett Morgen fkk filmurnar hendurnar og hfst handa vi a rannsaka fyrstu r Jane Gombe, og var afraksturinn "Jane" frumsndur oktber sastlinum.

Bmyndin Jane fr einrma lof gagnrnenda og horfenda, og ykir bi hjartnm og vsindalega frleg. Samkvmt umsgnum er saga Jane sem frumkvuls rannsknum forgrunni, en starvintri Jane og Hugs bttir vi tilfinningalegri vdd (sem vi strufullu aparnir rfumst ).

Jane Goodall uppgtvai snemma a simpansanir og nttran arfnast verndar okkar. Gengdarlaus ofnting aulinda jarar eyir bsvum og trmir drum og plntum. ess vegna stofnai hn Jane Goodall institute og ferast um heiminn til a brna fyrir (srstaklega ungu) flki a vernda nttruna og minnka hrif okkar villtar tegundir og bsvi.

Vi slendingar vorum svo heppin a Jane heimstti okkur fyrra og hlt strkostlegt erindi Hsklabi. N er unni a v a tryggja sningarrtt bmyndinni um Jane kvikmyndahsum hrlendis, okkur til ununar, frleiks og hvatningar.

Stiklur, umsagnir og fleira

Jane - kvikmyndin.

Stikla af Jane.

NY Times review: Jane Is an Absorbing Trip Into the Wild With Jane Goodall

Hrefna Sigurjnsdttir og Margrt Bjrk Sigurardttir. Hver er Jane Goodall og hvert er hennar framlag til vsinda og fra? Vsindavefurinn, 3. janar 2011. Stt 9. desember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=58124.


Klnun apa og apakngur fortar

Eitt frgasta knverska vintri fimmtndu aldar fjallar um apaknginn, Sun Wukong, sem bj yfir strbrotnum eiginleikum og mldri hrekkvsi. upphafi lk vindhvia vi steinegg hsta tindi og fram spratt apakonungurinn. Kraftar hans trlegir og gat hann breytt sr allra kvikinda lki. Hr hans voru gdd eim gldrum a geta breyst klna af apakngnum sjlfum. v er frttin af klnuum pum Kna ansi forvitnileg.

Klnun og Doll.

Klnun gerist nttrunni, t.d. vi knappskot ea egar n tr vaxa upp af brotnum greinum ea fallinni sp (sbr. stikklinga). Hgt er a klna lfverur tilraunastofu me v a einangra fsturfrumur, eins og gert var me apafstur fjgura frumu stigi.

Allir kannast vi klnuu kindina Dolly en a voru lmbin Megan og Morag sem ruddu brautina. Ea rttara sagt vsindamennirnir vi Roslin rannsknastina Skotlandi sem klnuu lmbin. Ea reyndar John Gurdon sem klnai froska upp r miri sustu ld.

Megan, Morag, Doll og nafnlausu froskar John Gurdons, voru bnin til me kjarnaflutningaafer, sem byggir v a fjarlgja kjarna r eggi og hvata samruna lkamsfrumu vi eggi (e. Somatic cell nuclear transfer, skammstafa SCNT, bein ing vri e.t.v. lkamsfrumu kjarnaflutningur). tilfelli Dollar var kjarninn r kind af Finn-Dorset kyni, en eggi r Scottish blackface kind. v var auvelt a greina upprunan vi fingu, en uppruni kjarna Dollar var einnig stafestur me sameindaerfafri.

Klnun er ekki skilvirk afer. Af 277 eggjum sem fengu kjarna r jgurfrumu komust 29 hult gegnum fyrstu frumuskiptingarnar og gtu mynda kmblru. Af 29 kmblrum sem voru fluttar leg Scottish Blackface-kinda nu 13 a bindast legveggnum. Aeins eitt fstur gat af sr lifandi lamb (6LL3) sem fkk nafni Doll. egar hn var kynnt ri 1997 upphfst fjlmilafr. Sumir hldu a hgt vri a klna allar lfverur en arir a Dolly hefi fst fyrir heppni.

Klnun margra dra en ekki apa.

San hafa 23 tegundir dra hafa veri klnu, t.d. svn, kr, kindur, kettir og hundar, en engum hafi tekist a klna apa. rtt fyrir margvslegar tilraunir. Til dmis geru Shoukrat Mitalipov stofnfrumusrfringur og flagar hans Oregon tilraunir me 15.000 egg r pum, n rangurs.

kleifi rskuldurinn virist hafa veri mrkun kjarnanna. Mrkun gerist roskun, eas frumurnar sem kjarnir komu r hafa roskast kvena braut, t.d. forvera taugakerfis ea har. Og kjarnar starfa lkt slkri frumu og frjvgari eggfrumu.

Allar frumur lkamans eru me sama erfaefni. Munurinn eim er s a r nota mismunandi gen. etta er best tskrt me mynduu dmi. Segjum a taugafrumur noti kannski 10.000 gen og lifrarfrumur 8.000, en bara 5000 eirra eru sameiginleg.

Virkni genanna er strt af nkvmum kerfum, framleisla tiltekinna prteina er skrfu upp ea niur eftir astum og egar roskun vindur fram. Stringin felst m.a. v a pakka ea afpakka tilteknum svum litningum, sem gerir frumum kleift a muna. Frumur h eru me kvein litningasvi pkku, og allar frumur sem af eim koma einnig. annig muna r a r eru h, og framleia rtt prtn. En ekki t.d. meltingarensm ea taugaboefni.

rangurinn klnun veltur v hversu vel gengur a endurstilla kjarna gjafafrumunar. Tilraunir til a klna apa hafa mistekist. Spurningin er hvort a a s vegna ess a aferir okkar eru fullkomnar ea vegna ess a klnun virki ekki fyrir ennan hp dra, sem vi erum svo lnsm a tilheyra.

Klnun apa(fsturs) me endurforritun kjarna

janar 2018 birtist grein Cell fr Qiang Sun og samstarfsmnnum vi Taugalffristofnunina Shanghai, sem sndi hvernig hgt er a klna makaksmapa me kjarnaflutningsaferinni. Sun og flagar yfirstgu hindranir sem stvuu alla ara.

Njungarnar voru tvennskonar.

fyrsta lagi a nota tiltekin efni og RNAbo til endurforrita erfaefni frumunar. Um var a ra efni sem hafa hrif litni og mRNA fyrir ensmm sem breytir agengi a erfaefninu.

ru lagi notuu eir fsturfrumur r punum, en ekki frumur r fullornum apa ea ungvii. Doll var t.d. klnu r frumum r jgri, mgulega stofnfrumu. Fsturfrumur er almttugari en venjulegar frumur. Hfruma getur bara af sr hfrum, ekki heilan lkama.

Seinna atrii ir a klnun fullorins apa hefur ekki tekist. Um var a ra klnun fstri, ekki fullornum apa.

tilrauninni var unni me rmlega hundra egg, sem kjarninn hafi veri fjarlgur r. au voru ltin renna saman vi stakar ekjufrumur r fstri, sem gaf 109 kmblrur (fstur me um 200-300 frumur). Elilegur frumuklasi fannst 79 kmblaranna og voru au fstur sett i stagngumur (21 talsins). Bara 6 fstur leiddu til eliegrar megngu, og einungis tveir apar (Hua Hua og Zhong Zhong) fddust.

eir fddust eftir 135 og 137 daga, sem er elileg meganga fyrir makaksmapana.

Klnun r frumum fullorins apa tkst nstum. Sun og flagar reyndu einnig a nota lkamsfrumur fullorins apa, r ekjufrumum eggbs. Svipaur fjldi eggja var notaur, og rangurinn sambrilegur vi hina tilraunina. Tveir apar gengu fulla megngu og fddust lifandi, en du bir innan 2 daga. ur hfu slk fstur komist 2/3 megngunar, a 80 degi ub.

Hv a klna apa?

Hvers vegna voru essar tilraunir gerar? kjlfar klnunar Dollar var fjalla um hvort elilgt vri a nota klnun til a fjlga flki (e. reproductive cloning). flestur vestrnum rkjum var slk klnun bnnu, me lgum ea reglugerum. Rtt hefur veri um hvort rttltanlegt s a nota klnun til a lkna sjkdma, t.d. leirtta erfagalla fstri ea afkvmi pars.

Slkt virist ekki vaka fyrir rannsknarhp Sun og flaga Shanghai. Yfirlst markmi tilraunanna er a tba lkan fyrir lffri taugasjkdma eins og Alzheimer og Parkinson, sem ekki er hgt a herma eftir msum. eir vilja nota klnun til a geta bori saman apa me og n alvarlegra stkkbreytinga, t.d. sem orsaka Alzheimer. Ef tveir apar eru nkvmlega eins erfafrilega, nema hva annar er me galla gen, vri mgulega auveldara a rannsaka lffri sjkdmsins.

Annmarkar og hrif klnunar

Annmarkar rannsknartlun eirra eru ltil snastr og mgulega hrif erfaumhverfis. San er a spurningin um hrif klnunarinnar sjlfrar.

Snastr er mikilvg vsindum. Samanburur tveimur drum er fullngjandi, krafan er um str i og a hgt s a endurtaka rannsknina. a yrfit mikinn fjlda apynja til a gefa eggin og ganga me fstrin, og san heila heimavist sem aparnir yrftu a ba (spurning hvort a taugalffri apa slku Alcatraz s rtta lkani fyrir Alzheimer manna ntmanum?). Jafnvel tt bin veri til nokkur pr af pum, me ea n tiltekinnar stkkbreytingar, roskast hver eirra sinn htt og alls vst a hgt s a tba eim ngilega svipa umhverfi.

Anna vandaml er a stkkbreytingin sem rannsaka , getur haft framandi hrif apanum. .e.a.s erfaumhverfi tegundarinnar ea jafnvel einstakling sem hn var sett *. Rhesusapar, ttingjar makaksmapanna, eru til dmis me tgfur gena sem valda sjkdmum manninum. En rhesusaparnir sna engin einkenni sjkdmsins, tt eir su allir "stkkbreyttir". stan er s a samhengi stkkbreytinga skiptir mli, bi erfafrilegt samhengi og einnig umhverfislegt, sem er lka flagsumhverfi. Allt etta vi um erfasjkdma mannsins eins og Cystic fibrosis, krabbamein og Alzheimer.

Almenn gagnrni er a lfverur sem myndast me klnun eru erfafrilega eldri en venjulegar lfverur. Klnun byggir a "eldri" frumur s notaar nstu kynsl. Lkamsfrumur skipta sr oftar en stofnfrumur kynfruma. hverri skiptingu eru lkur stkkbreytingum, og me fleiri skiptingum aukast lkurnar. Saman ber krabbamein. Fruma r jgri "klnmur" Dolljar var kannski bin a skipta sr 20 sinnum, en kynfrumur eins og egg mun sjaldnar. ar af leiir, htta er a klnar veri erfafrilega gamlir.

a felst mtsgn v a klna erfafrilega fullkomnar verur, me afer sem tryggir a r veri fullkomnar. Fr vsindalegu sjnarmii er samt forvitnilegt a rannsaka mynstur stkkbreytinga klnuum lfverum, t.d. a kanna hvort lkur krabbameinum aukist. Einnig forvitnilegt a rannsaka endurforritun kjarnanna, hversu vel hn tekst og hvort a frvikin hafi hrif lka vefi ea lffrakerfi.

Samantekt.

Nleg rannskn snir a klnun apa og jafnvel manna er kannski mguleg. essari rannskn var unni me fstrufrumur, ekki er v um klnun fullorins apa a ra. Klnun manna er bnnu flestum vesturlndum. Mia vi vandamlin sem yfirstga arf vi klnun apa, arf v tplega a ttast a klnaan her apakngsins br.

tarefni:

* sumum tilfellum er rafstu gefi til a virkja okfrumuna, og ta roskun fstursins af sta.

**a er sannarlega gagnlegra a skoa hrif stkkbreytinga v erfaumhverfi sem r finnast venjulega . a er kveikjan a rannsknum sem mia a v a manngera ms, eru settar inn mannatgfur af nokkrum genum og eiginleikar eirra rannsakair.


Hlnun ingvallavatns og hitaferlar vatninu

Hilmar J. Malmquist flytur erindi vegum Hins slenska nttrufriflags. Erindi verur flutt mnudaginn 29. janar kl. 17:15 stofu 132 skju, nttrufrihsi Hskla slands. Agangur er llum heimill og keypis.

ingvallavatn vori 2013

grip af erindi:

Fjalla er um langtmamlingar vatnshita tfalli ingvallavatns fr upphafi reglulegra mlinga vegum Landsvirkjunar ri 1962 og fram til 2017 og r mliniurstur athugaar tengslum vi veurfarsbreytur vatnasviinu. Einnig er sp langtmarun salagna vatninu og ger grein fyrir vatnshitamlingum ti vatnsbol ingvallavatns sem hfust ri 2007 og varpa ljsi lrtta hitaferla vatninu.

Rannsknirnar stafesta a ingvallavatn hefur hlna umtalsvert sastlinum 30 rum ea svo, fr lokum kuldaskeis sem vari milli 1965 og 1985-86, og fellur hlnun vatnsins vel a run hkkandi lofthita vatnasviinu. rsmealhiti vatninu hefur hkka a jafnai um 0,15C ratug sem sem er svipuu rli og rum strum, djpum vtnum norlgum slum. Mest er hlnunin a sumri til (jn-gst) me 1,31,6C hkkun mealhita mnaar rabilinu 19622016. Fast hlana fylgja haust- og vetrarmnuirnir (september-janar) me hkkun mealhita mnaar bilinu 0,71,1C. Vegna hlnunarinnar leggur ingvallavatn bi sjaldnar og seinna en ur og s brotnar fyrr upp. Hlnun vatnsins virist einnig hafa eflt hitaskil og lagskiptingu ti vatnsbolnum.

Sp er afleiingar hlnunarinnar fyrir lfrki vatnsins sem sumar hverjar virast egar vera mlanlegar, t.a.m. aukin frumframleisla, og sverja r sig tt vi breytingar vistkerfum vtnum annars staar norursl. hafa fordmalausar breytingar tt sr sta nlega svifrungaflru vatnsins m.t.t. tegundasamsetningar og vaxtarferils rsgrunni og kunna r breytingar a stafa af samverkandi hrifum hlnunar og aukinnar komu nringarefna vatni.

Dr. Hilmar J. Malmquist er lffringur og forstumaur Nttruminjasafns slands. Hilmar hefur um ratugaskei sinnt margvslegum vatnalffrirannsknum, . m. vktunarrannsknum ingvallavatni. Hilmar lauk sveinsprfi lffri fr Hskla slands ri 1983, meistaraprfi vatnavistfri fr Hafnarhskla 1985 og doktorsprfi smu grein fr sama skla 1992.

Sj nnar vef HN.

Mynd tk A. Plsson.


Hverra manna ert ?

Vi slendingar hfum huga ttfri. Nr krasti er kynntur til sgunnar og innan 2 mntna hafa foreldrarnir spurt hverra manna ert ? Vi viljum gjarnan vita fyrst vingast vi dttur okkar, hvaan ert ttaur og hverjir eru ttingjar nir?

Fyrir 17 rum gaf g Greg Gibson leibeinanda mnum eintak af Njlu. g var doktorsnmi Norur Karlnu a rannsaka erfir flkinna eiginleika og forms vngjanna. Greg fannst ttartlurnar upphafi bkar srstaklega forvitnilegar, sem bera merki um fornan og djpstan huga okkar ttum og uppruna. Fr forferunum fum vi orspor en einnig gen.

En hva mrg gen fum vi fr hverjum forfur?

Hversu marga forfeur eigum vi?

Og hvar heiminum bjuggu forfeur okkar?

Svrin vi essum spurningum hafa afhjpast sustu rum me bttum aferum til a greina erfabreytileika manna milli og betri lknum stofnerfafri. Me v a nota sameindagreiningar m finna hvaa litningar og hlutar eirra koma fr fur, mur, fum, mmum og fjarskyldari forferum.

hltur a vera stoltur ef Egill Skallagrmsson var forfair inn. En hversu mrg gen fkkst fr honum?

Vi fum helming gena okkar fr hvoru foreldri. v leggur amma barnabarni til 1/4 gena, langamma 1/8 og langlangamma 1/16.

Fyrir nokkrum rum reiknai g t framlag Kpernkusar til nlifandi afkomenda hans. Me hlisjn af erfum og mia vi 20 kynslir eirra milli var 1 milljnasti hluti erfaefnis afkomandans fr Kpernkusi.

Ef vi gerum r fyrir 40 kynslum fr Agli til ntmaafkomenda hans er framlagi 1/1.000.000.000.000. Mia vi a erfamengi okkar er 6.400.000.000 basar ( tvlitna formi), er ljst a flestir afkomendur Egils fengu ekki einn einasta basa.

Jafnvel tt maur horfi sr nr, mynd af langlangmmu me hrkulegan svip vegna ess a myndatakan tk heila mntu. Fr hverri langalangmmu fum vi 6.25% af erfaefni okkar. a er alvru framlag. Um 1280 gen af eim 20.500 sem finnat erfamengi okkar, komu fr henni.

Allar tlurnar hr a ofan eru mealtl, og ruggt er a sumir afkomendur fengu meira og arir minna. stan er s a stokkun litninga er regluleg, atburirnir (endurrun) sem klippa sundur og raa eim saman aftur eru ekki a margir hverri kynsl. annig erfast strir partar af litningum saman gegnum margar kynslir. Af v leiir a flestir afkomendur Kpernkusar fengu ekkert, en arir meira af DNA fr kallinum.

S sta a litningar endurraast treglega leiir af sr athyglisvera stareynd. Hvert okkar fr ekkert erfaefni fr sumum forferum 7 li. Vi eigum ttfrilega forfeur, sem lgu okkur ekki til eitt einasta gen!

En framlagi hkkar vitanlega ef forfairinn (t.d. langalangamma dminu a ofan) kemur fyrir tvisvar ea oftar fyrir ttartr einstaklings. Og v ofar sem vi klifrum ttartr, v meiri vera lkurnar a greinarnar tengist saman. Af essu leia mjg hugaver mynstur og stareyndir, sem eru ntengt nstu spurningu, hvar heiminum bjuggu forfeur okkar?

Hana rum vi nst.

Leirtting, Gunnar benti mr a reikningur fjlda gena vri rangur, sj athugasemd.


mbl.is Sttu erfamengi lngu ltins manns
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Jane eina helgi Parads

Hn var 23 ra menntu sem ritari, en me einlgan og djptan huga drum, egar hn feraist til afrku ri 1960. Hn fkk tkifri hj Louis Leaky og tti eftir a kollvarpa sn okkar manninn og skilningi hegan ttingja okkar.

Jane Goodall geri grundvallaruppgtvanir atferli simpansa. Hn fylgdist me simpanasnum David Graybeard nota grein sem verkfri til a n fu. eim tma var tali a "hinn viti borni" maur vri eina tegundin jrinni sem notai verkfri. Um uppgtvanir hennar sagi hann:

Now we must redefine tool, redefine man, or accept chimpanzees ashumans

Ritstjrar National Geographic komust snoir um rannsknir Jane Goodall og fengu a ljsmynda hana skginum vi rannsknirnar, gegn v a styrkja starfi. Upp r v spratt einstakur blkur greina um simpansana og rannsknir Jane og flaga, hver annarri betri.

jane_orphan_closeshot3-688x451.jpgStuttu upp r 1960 sendi National Geographic ljsmyndarann Hugo van Lawickog kvikmyndatkumenn til a taka myndir af Jane og punum. Hluti af myndefninu var nota kvikmynd sem kom t ri 1965. En afgangurinn, tugir klukkustunda af rllum, l hreyfur ratugi. egar tndu filmurnar komu aftur leitirnar fkk Brett Morgen r hendurnar og hfst handa vi a rannsaka fyrstu r Jane Gombe.

Afraksturinn "Jane" frumsndur oktber sastlinum.

Myndin fkk vikunni tilnefningu til Bafta verlauna, og hefur hloti 17 arar tilnefningar til verlauna kvikmyndahtum um allan heim.

Okkur til lns verur myndin snd B Parads febrar.

Laugardagur 10. febrar kl 16:00
Sunnudagur 11. febrar kl 16:00
Sunnudagur 11. febrar kl 18:00

Ekki missa af num mia hr!
Vibururinn Facebook
heimasu B Parads

Stiklur, umsagnir og fleira

Jane - kvikmyndin.

Stikla af Jane.

NY Times review: Jane Is an Absorbing Trip Into the Wild With Jane Goodall

Hrefna Sigurjnsdttir og Margrt Bjrk Sigurardttir. Hver er Jane Goodall og hvert er hennar framlag til vsinda og fra? Vsindavefurinn, 3. janar 2011. Stt 9. desember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=58124.


lympuleikar lffri 2018, landskeppninn

Undankeppni fyrir val landslis framhaldssklanna lffri fer fram 24. janar nk.

Keppnin fer annig fram a nemendur reyta 60 mntna prf sem samanstendur af 50 krossaspurningum ensku. Prfinu fylgir oralisti me ingum frilegra hugtaka. nnur hjlparggn eru ekki leyf.

Frestur til skrningar er til fstudagsins 19. janar.

Hver skli sr um framkvmd prfsins fyrir sna nemendur. Tengiliur fr sent pdf-skjal me prfinu rijudaginn 23. janar. Hann sr um a prenta t og fjlrita prfi og leggja a fyrir nemendur sklans mivikudaginn 24. janar kl. 10:00-11:00.

eir 15 nemendur sem flest stig hljta undankeppninni komast fram lokakeppni sem haldin verur febrar ea mars nk.

verur vali landsli fjgurra nemenda til tttku Aljlegu lympukeppninni lffri (IBO, International Biology Olympiad, http://ibo2018.karamudini.com/) sem haldin verur Teheran ran jl 2018.

Samkvmt reglum IBO mega ‏‏tttakendur keppninni ekki hafa n 20 ra aldri ann 1. jl 2018 (vera a vera fddir 1. jl 1998 ea sar).

Aeins eir nemendur sem uppfylla essi skilyri eru gjaldgengir lokakeppnina.

Nnari upplsingar hj fulltrum framhaldssklakennara IBO-nefnd Samlfs (Jhnnu Arnrsdttur MR, rhalli Halldrssyni FA og Karen Plsdttur FB) og lifkennari.is.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband