Leita ķ fréttum mbl.is

Fęrsluflokkur: Vķsindi og fręši

Eru virkilega til hęttuleg afbrigši veirunnar sem veldur COVID-19?

Arnar Pįlsson. „Eru virkilega til hęttuleg afbrigši veirunnar sem veldur COVID-19?“ Vķsindavefurinn, 15. aprķl 2020. Sótt 15. aprķl 2020. http://visindavefur.is/svar.php?id=79179.

Žetta er sķšasta bloggfęrslan mķn hér.

Ašrir pistlar munu birtast į uni.hi.is/apalsson.

Afbrigši veira eru skilgreind śt frį mismun ķ erfšaefni žeirra.[1] Veirur fjölga sér kynlaust og stökkbreytingar sem verša ķ erfšaefni žeirra geta haft įhrif į hęfni žeirra ķ lķfsbarįttunni. Žrįtt fyrir dramatķskt nafn eru stökkbreytingar ašeins frįvik ķ erfšaefni sem geta haft jįkvęš, neikvęš eša engin įhrif į hęfni lķfvera.[2] Neikvęšar breytingar eru kallašar svo žvķ žęr draga śr hęfni lķfvera til aš fjölga sér eša minnka lķfslķkur. Töluveršur hluti nżrra stökkbreytinga eru neikvęšar, en žęr eru yfirleitt sjaldgęfar ķ stofnum, sérstaklega žeim sem fjölga sér kynlaust eins og į viš um veirur. Mun sjaldgęfari eru jįkvęšar breytingar, sem auka hęfni į einhvern hįtt. Algengasta form erfšabreytileika eru hlutlausar breytingar, sem hafa engin įhrif į hęfni lķfvera. Ólķklegt er aš stökkbreytingar ķ erfšamengi veirunnar SARS-CoV-2 valdi illvķgari sjśkdómi. Mest af breytileika sem finnst milli ólķkra veira sem valda COVID-19 er žvķ hlutlaus. Afbrigši veiranna sem valda COVID-19 eru talin vera jafngild af sérfręšingum, žaš er aš segja žau valda įžekkum sjśkdómi meš svipašri dįnartķšni. Erfšabreytileiki milli veiranna gerir okkur hins vegar kleift aš rekja ęttir smitanna (mynd 1).

Mynd 1. Stökkbreytingar į erfšaefni veiru sem berst milli einstaklinga mį nota til aš rekja smitiš. Ęttartré veiranna endurspeglar smitsöguna. Myndin sżnir einfaldaš tilfelli. Sżndir eru litningar 5 gerša af veiru sem eru ólķkir vegna 7 stökkbreytinga (litašar lķnur). Žessir litningar mynda fimm ólķkar setrašir (e. haplotypes) sem einnig mį kalla afbrigši. Sumar stökkbreytingar eru eldri (og finnast ķ tveimur eša fleiri geršum), en ašrar yngri og finnast bara ķ einni gerš.

Engu aš sķšur hafa fjölmišlar upp į sķškastiš fjallaš um breytileikann ķ veirunni og slegiš upp ęsilegum fyrirsögnum. Snemma ķ mars birtist til aš mynda frétt hérlendis meš fyrirsögninni „Kórónuveiran hefur stökkbreyst“. Kjarninn ķ žeim skrifum var aš til vęru mismunandi afbrigši veirunnar og eitt afbrigši vęri hęttulegra en hin. Önnur frétt birtist ķ USA TODAY žann 31. mars undir fyrirsögninni: „8 strains of the coronavirus are circling the globe. Here's what clues they're giving scientists“ ( „8 afbrigši kórónuveirunnar eru į ferli um jöršina. Žetta hafa vķsindamenn lęrt af žeim.”) Bįšar fréttirnar byggja į rangtślkunum. Byrjum į žeirri fyrri sem var byggš į meingallašri rannsókn. Minnumst žess aš afbrigši veirunnar eru flokkuš śt frį erfšabreytileika, sem er ašallega hlutlaus. Vegna sögu sżkinga verša sum afbrigši algengari į vissum landssvęšum en önnur afbrigši annars stašar. Greining lķfupplżsingafręšingsins Trevor Bedford og félaga į smitinu ķ Washington-fylki ķ Bandarķkjunum er dęmi um žetta. Flest smitin ķ fylkinu bįrust snemma frį Wuhan og voru flest af einni gerš (afbrigši) veirunnar.

Mynd 2. Ęttartré kórónuveira sem valda COVID-19 śt frį rašgreindum erfšamengjum veirunnar į tķmaskala faraldursins (x-įs). Raušir punktar eru 346 erfšamengi veira sem greindust śr einstaklingum ķ Washington-fylki ķ Bandarķkjunum. Hópun raušra tilfella um mišbik myndar sżnir smit sem barst frį Kķna um 15. janśar og fjölda einstaklinga sem sżktust ķ kjölfariš. Örvar tilgreina smit sem barst sķšar til svęšisins og olli smiti ķ smęrri hópum. Myndin sżnir aš saga faraldursins veldur žvķ aš viss afbrigši verša algengari į įkvešnum landsvęšum en önnur fįtķšari.

Sumir hafa haldiš žvķ fram aš afbrigšin séu į einhvern hįtt mismunandi. Fjölžęttar įstęšur eru fyrir žvķ en mestu skiptir aš mat į dįnartķšni vegna veirunnar getur veriš mismunandi eftir svęšum vegna margra žįtta. Mį žar nefna mun į greiningarįtaki, ólķk heilbrigšiskerfi, mun į aldurssamsetningu landa eša svęša og sögulegra tilviljana. Ķ fyrsta lagi er dįnartķšni hlutfall žeirra sem deyja vegna sżkingar og žeirra sem eru greindir meš sjśkdóminn. Ef einungis žeir sem deyja śr sjśkdómnum (eša fį alvarleg einkenni) eru prófašir og svo greindir virkar dįnartķšnin hį. En ef mjög margir eru prófašir, lķka fólk meš vęg einkenni eša einkennalaust, žį veršur dįnartķšni metin lęgri. Fyrir veiruna sem veldur COVID-19 spanna gildin frį 0,02 (2 af hverjum 1000 ķ Sušur-Kóreu) til 4 (4 af hverjum 100 ķ Kķna). Mynd 2. sżnir aš saga faraldursins veldur žvķ aš viss afbrigši verša algengari į įkvešnum landsvęšum en önnur fįtķšari. Žaš viršist žvķ vera samband į milli afbrigša veirunnar og dįnartķšni en žaš er ekki raunverulegt. Fylgni milli žįtta er ekki sönnun fyrir orsakasambandi. Ķ annan staš eru spķtalar og heilbrigšiskerfi mismunandi eftir svęšum og žaš hefur įhrif į mat į dįnartķšni. Žaš getur einnig bśiš til falska tengingu milli afbrigša og alvarleika sjśkdómsins. Ķ žrišja lagi er aldurssamsetning mismunandi eftir löndum og landsvęšum. Yngra fólk bżr eša safnast saman į vissum stöšum į mešan eldri borgarar eru algengari į öšrum svęšum. Aldursdreifingin er ólķk į skķšasvęšum ķ Ölpunum og smįžorpum į Ķtalķu. Žar sem veiran leikur eldra fólk verr en unga bjagar žaš matiš į dįnartķšni. Aš sķšustu getur žaš veriš tilviljun hįš hvaša hópur innan įkvešins svęšis veršur žungamišja smitsins. Veiran fer ekki ķ manngreinarįlit en ólukkan getur valdiš žvķ aš smitiš berst inn į hjśkrunarheimili į einum staš en ķ pönkhljómsveitagengi į öšrum staš. Hin fréttin notaši oršiš afbrigši eins og žaš er skiliš ķ almennu mįli sem er mun vķštękara en lżst var hér aš ofan. Afbrigši veirunnar eru bara stofnar af sama meiši og engin įstęša til aš halda aš žeir séu ólķkir eša misalvarlegir. Kórónuveirurnar fjórar sem sżkja menn aš stašaldri žróast vissulega en į mun hęgari tķmaskala en faraldurinn sem nś gengur yfir. Ef veiran sem veldur COVID-19 veršur enn į sveimi eftir tvö til žrjś įr, žį kann aš vera aš henni hafi gefist tķmi til aš ašlagast manninum betur. En sem fyrr er rétt aš skerpa į žvķ aš litlar lķkur eru į aš hśn stökkbreytist ķ illvķgara form. Samantekt:

  • Veiruafbrigši eru greind śt frį breytileika ķ erfšaefni.
  • Saga smitanna veldur žvķ aš viss afbrigši veirunnar eru algeng į einu svęši en fįtķš į öšru.
  • Mat į dįnartķšni er mjög ólķkt milli landsvęša og landa.
  • Žetta tvennt bżr til įsżnd fylgni milli afbrigša og dįnartķšni, en sannar ekki orsakasamband.
  • Engar vķsbendingar eru um aš afbrigši veirunnar sem veldur COVID-19 séu mishęttuleg.

Tilvķsanir:

  1. ^ Arnar Pįlsson. Eru til tvö eša fleiri afbrigši af kórónuveirunni sem veldur COVID-19? Vķsindavefurinn, 14.04 2020. (Sótt 15.04.2020).
  2. ^ Arnar Pįlsson. Hvort er lķklegra aš veiran sem veldur COVID-19 verši hęttulegri eša hęttuminni fyrir menn vegna stökkbreytinga? Vķsindavefurinn, 01.04 2020. (Sótt 07.04.2020).

Heimildir og myndir:


Grunnrannsóknir eina ašferšin til aš skapa nżja žekkingu og eru žvķ grunnforsenda allra framfara

Stjórn Vķsindafélags Ķslands hefur sent forsętisrįšherra auk annarra rįšherra sem sitja ķ Vķsinda- og tęknirįši, bréf ķ tilefni af stefnumörkun stjórnvalda sem rįšiš vinnur aš um žessar mundir. Žar er įhyggjum lżst yfir vegna stöšu grunnrannsókna į Ķslandi. Grunnrannsóknir eru žęr rannsóknir sem stundašar eru meš žekkingaröflun aš meginmarkmiši įn žess aš hagnżting sé beint takmark žeirra. Grunnrannsóknir eru jafnframt eina ašferšin til aš skapa alveg nżja žekkingu og eru žęr žvķ grunnforsenda allra framfara. Mörg dęmi eru um žaš hvernig grunnrannsóknir nżtast į óvęntan hįtt og er CarbFix verkefniš, žar sem koltvķoxķš śr andrśmsloftinu er bundiš ķ grjót, gott dęmi um slķkt.

Ķ bréfinu segir mešal annars aš įhersla stjórnvalda į nżsköpun sé afar jįkvęš en mikilvęgt sé aš hafa ķ huga aš grunnrannsóknir eru mikilvęgur grundvöllur nżsköpunar, bęši žegar kemur aš žekkingaröflun og žjįlfun vķsindamanna ķ rannsóknarvinnubrögšum. Bent er į aš einungis 14% žeirra verkefna sem sóttu um styrki til Rannsóknasjóšs Vķsinda- og tęknirįšs fengu styrk ķ įr, sem žżšir aš 86% verkefna hlutu ekki brautargengi. Ķ žeim hópi sem ekki hlutu brautargengi segir sig sjįlft aš leynast sprotar aš uppgötvunum sem bęši myndu gagnast nżsköpunargeiranum en ekki sķšur samfélaginu öllu auk žess aš bśa mögulega yfir svörum viš višfangsefnum sem samfélagiš stendur frammi fyrir ķ framtķšinni og engin leiš er aš spį fyrir um ķ dag. Žaš hefur žvķ auga leiš aš fjįrmögnun til grunnrannsókna žarf aš auka og tryggja.

Ķ bréfinu er ennfremur bent į aš samkvęmt svoköllušum Barcelona-višmišum ašildarrķkja Evrópusambandisins sé markmišiš aš fjįrfesting hins opinbera ķ rannsóknum og žróun eigi aš vera 1% af vergri landsframleišslu (VLF) en aš 2% eigi aš koma frį einkaašilum. Žaš er raunhęft aš Ķsland, sem mešal annars er žįtttakandi ķ rammaįętlunum Evrópusambandsins um menntun, rannsóknir og tęknižróun, setji sér sama markmiš, en fjįrfesting ķslenska rķkisins ķ rannsóknum og žróun var 0.72% af VLF įriš 2018. Vķsindafélagiš leggur žvķ höfušįherslu į aš rķkiš auki fjįrfestingu sķna ķ rannsóknum upp ķ 1% af VLF og aš žaš framlag fari alfariš ķ grunnrannsóknir.

Vķsindafélagiš leggur ķ bréfinu til eftirfarandi:

Fjįrmagn Rannsóknasjóšs Vķsinda- og tęknirįšs verši tvöfaldaš ķ žremur skrefum į įrunum 2021 – 2024, žannig aš ķ sjóšinn verši bętt sem svarar um 800 milljónum į įri į veršlagi dagsins ķ dag žar til heildarfjįrmögnun sjóšsins nįi 5 milljöršum įrlega.

Aš tryggt verši aš fjįrmögnun sjóšsins haldi ķ viš efnahagsžróun. Lagt er til aš fjįrmögnun sjóšsins verši bundin viš verga landsframleišslu į svipašan hįtt og framlög Ķslands til rammaįętlunar Evrópusambandsins

Rķkiš fari ķ sértękar ašgeršir og ķvilnanir til žess aš hvetja til stofnunar einkasjóša og fjįrfestingar einkaašila ķ grunnrannsóknum aš fyrirmynd erlendra sjóša eins og til dęmis Carlsberg-sjóšsins ķ Danmörku.

Fylgja žarf fjįrfestingu ķ grunnrannsóknum eftir žar til Ķsland stendur jafnfętis nįgrannalöndunum ķ vķsindafjįrmögnun.

Vķsindafélag Ķslands styšur žann metnaš sem ķslensk stjórnvöld hafa sett ķ fyrri stefnur og hvetur til žess aš Ķsland verši įfram leišandi ķ tękninżjungum og haldi samkeppnisstöšu sinni į alžjóšavķsu sem mun skila sér ķ įframhaldandi velsęld og bęttum hag samfélagsins alls.

Ķ hér mį lesa bréfiš ķ heild sinni.

https://visindafelag.is/wp-content/uploads/Visndastefna2020-VisindafelagIslands.pdf


Lķfvķsindasetur skorar į stjórnvöld aš efla hlut Rannsóknasjóšs Vķsinda- og tęknirįšs

Frį Lķfvķsindasetri Hįskóla Ķslands.
Efni: 150. Löggjafaržing 2019-2020 - Žingskjal 1 – 1. mįl


Frumvarp til fjįrlaga fyrir įriš 2020

Lķfvķsindasetur Hįskóla Ķslands gerir alvarlegar athugasemdir viš óbreytt framlög til samkeppnissjóša Vķsinda- og tęknirįšs frį įrinu 2016 sem tilheyra mįlaflokki 07.10 um Vķsinda- og samkeppnissjóši ķ rannsóknum. Ķ žessari umsögn gerum viš mįlaflokki 02-236 um Rannsóknasjóš Vķsinda- og tęknirįšs sérstaklega skil.

Fjįrframlög til Rannsóknasjóšs voru 2470 m.kr. įriš 2016 og hafa haldist óbreytt į milli įra en nś ber svo viš aš ķ nśverandi frumvarpi er gert rįš fyrir 2425 m.kr. sem er 45 m.kr. skeršing frį fyrra įri. Framlög til sjóšanna hafa hvorki fylgt launa- né  veršlagsžróun frį įrinu 2016, en frį byrjun įrs 2016 til įgśst ķ įr hefur  launavķsitalan hękkaš um 27% (fariš śr 545 ķ 691,5) en styrkir sjóšsins fara aš mestu ķ launagreišslur. Mišaš viš nśverandi frumvarp munu įrleg framlög rķkisins til rammaįętlunar ESB hękka um 117% frį 2016 (śr 1800 ķ 3900 m.kr.). Til žess aš  samkeppnisstaša Ķslands sé įsęttanleg gagnvart sjóšum ESB og mögulegt sé aš nį aftur fjįrmagni žašan žarf grunnfjįrfesting ķ rannsóknum į Ķslandi aš haldast hlutfallslega ķ hendur viš fjįrmögnun til ESB. Takmörkuš framlög til Rannsóknarsjóšs draga mjög śr grunnrannsóknum ķ lķfvķsindum og hafa bein įhrif į nżsköpun og atvinnulķfiš.


Ešlilegt er tališ aš įrangurshlutfall śr samkeppnissjóšum į borš viš Rannsóknasjóš haldist aš lįgmarki 25% en įriš 2016 var įrangurshlutfalliš 25%. Žaš žżšir ķ raun aš vķsindamenn geti aš mešaltali įtt von į žvķ aš fjįrmagna rannsóknir sķnar į fjögurra įra fresti og žannig nįnast haldiš samfellu ķ vinnu sinni, en žessir styrkir eru aš jafnaši veittir ķ 3 įr ķ senn. Įrangurshlutfall Rannsóknasjóšs hefur lękkaš stöšugt į sķšustu įrum eša frį žvķ aš vera 25% įriš 2016 og nišur ķ 17% į sķšast įri. Mišaš viš nśverandi frumvarp og įsókn ķ sjóšinn mį gera rįš fyrir aš įrangurshlutfalliš fari nišur fyrir 15% viš nęstu śthlutun sem er algjörlega óįsęttanlegt.

Allsherjar- og menntamįlanefnd Alžingis įlyktaši ķ nefndarįliti sķnu vegna lagafrumvarps um śtvķkkun Rannsóknasjóšs į sķšasta löggjafaržingi (Žingskjal 1291 – 411. mįl) um „naušsyn žess aš tryggja meira fjįrmagn ķ Rannsóknasjóš og tryggja aš įrangurshlutfall sjóšsins verši aš lįgmarki 25% ef samfjįrmögnun rannsóknarverkefna eigi ekki aš hafa mögulega neikvęš įhrif į vķsindastarf hér į landi“.


Ef tryggja į aš Rannsóknasjóšur haldi 25% įrangurshlutfalli eins og aš er stefnt og aš styrkir sjóšsins haldi ķ viš launažróun frį įrinu 2016 žurfa fjįrframlög til sjóšsins aš vera aš lįgmarki 5.200 m.kr. sem er 114% aukning frį įrinu 2016 og ķ takt viš fjįrmagnsaukningu ķ rammaįętlun ESB. Til žess aš tryggja nżsköpun ķ landinu og til aš nį aftur fjįrmagni śr sjóšum ESB er grunnforsenda aš styrkja stošir samkeppnissjóšanna hér į landi.

Lķfvķsindasetur Hįskóla Ķslands skorar į stjórnvöld aš efla hlut Rannsóknasjóšs Vķsinda- og tęknirįšs. Žaš veršur heillaspor og mun efla grunnrannsóknir sem skilar sér ķ bęttri žekkingu į ešli lķfvera, sjśkdóma og vistkerfa auk žess aš efla vķsindalega menntun sem er ein forsenda nżsköpunar og framžróunar ķ ķslensku atvinnulķfi.

Viršingarfyllst,
fyrir hönd stjórnar og félaga ķ Lķfvķsindasetri Hįskóla Ķslands,


Eru bleikjuafbrigši ķ Žingvallavatni aš žróast ķ nżjar tegundir?

Nż rannsókn ķslenskra vķsindamanna leišir ķ ljós aš erfšamunur er į žremur afbrigšum bleikju ķ Žingvallavatni sem gęti veriš vķsbending um fyrstu stig myndunar nżrra tegunda. Sagt er frį nišurstöšum rannsóknarinnar ķ nżjustu śtgįfu vķsindatķmaritsins Ecology and Evolution.

Frį žvķ aš ķsaldarjökull lyftist af Ķslandi og hörfaši af svęšinu viš Žingvallavatn undir lok sķšustu ķsaldar, fyrir um 10-12 žśsund įrum, og bleikja synti fyrst upp ķ vatniš hefur tegundin žróast ķ nokkur afbrigši sem eru ólķk ķ śtliti, stęrš, atferli og lifnašarhįttum.

Menn hafa lengi vitaš um žennan breytileika bleikjunnar ķ vatninu en fyrstur manna til aš rannsaka hvers ešlis hann vęri var Bjarni Sęmundsson um aldamótin 1900. Nokkru sķšar įtti Įrni Frišriksson eftir aš taka upp žrįšinn. Bįšir hylltust žeir aš žvķ aš sum žessara afbrigša vęru sérstakar tegundir. Į nķunda įratugnum fóru ķ gang rannsóknir į bleikjunni žar sem įhersla var lögš į aš veiša ķ öllum bśsvęšum vatnsins og aš nį sżnum af öllum aldurs- og stęršarhópum. Į grundvelli žessara rannsókna voru skilgreind fjögur mismunandi afbrigši bleikju ķ vatninu. Žau nefnast  murta, kušungableikja, dvergbleikja og sķlableikja og eru ólķk hvaš snertir litamynstur, sköpulag, vaxtarferla, stęrš og aldur viš kynžroska, og bśsvęša- og fęšuval.  

Ekki er óalgengt aš afbrigši hafi myndast mešal ferskvatnsfiska į noršurslóšum og er žį oftast um aš ręša tvö afbrigši sem nżta mismunandi fęšu og bśsvęši. Nś eru ķ gangi fjöldi rannsókna sem mišar aš žvķ aš kanna hvers ešlis slķk afbrigši eru, ž.e.a.s. hvort um sé aš ręša erfšafręšilegan ašskilnaš eša aš afbrigšin komi fram ķ hverri kynslóš sem svar viš mismunandi umhverfisašstęšum ķ uppvexti. Į breišari grundvelli snśa žessar rannsóknir einnig aš žvķ varpa ljósi į ferli ašlögunar aš nżjum umhverfisašstęšum og žįtt slķkrar ašlögunar ķ myndun afbrigša og tegunda. Slķkar rannsóknir eru žvķ mikilvęgar ķ ljósi žeirra hröšu umhverfisbreytinga sem nś eiga sér staš. 

Framfarir į sviši sameindalķffręši hafa į allra sķšustu įrum opnaš alveg nżjar leišir til aš nįlgast spurningar um ašlögun og myndun afbrigša og tegunda. Ķ rannsókn vķsindamannanna, sem sagt er frį ķ Ecology and Evoloution, var rżnt ķ erfšaefni žriggja afbrigšanna, murtu, kušungableikju og dvergbleikju, meš žaš fyrir augum aš kanna erfšabreytileika milli žeirra og reyna aš komast aš žvķ hvaša gen og žroskunarferlar tengjast žróun mismundandi afbrigša. Beitt var ašferšum sameindaerfšafręši, sérstaklega ašferšum sem žar sem skošuš eru afrit af tugžśsundum gena ķ hverju sżni. Žannig er hęgt aš skoša hvenęr į žroskaskeiši viss gen eru virk og ķ hvaša vefjum. Einnig er hęgt aš skoša erfšabreytileika milli einstaklinga, ķ žessu tilfelli milli afbrigšanna žriggja af bleikju.

 

Žrjś afbrigši bleikjunnar veriš erfšafręšilega ašskilin ķ fjölda kynslóša

Rannsóknin leiddi ķ ljós aš murtan, kušungableikjan og dvergbleikjan eru erfšafręšilega ašskilin og viršast hafa veriš žaš ķ fjölda kynslóša. Munurinn į afbrigšunum birtist t.d. ķ žvķ aš tiltekin stökkbreyting ķ erfšaefninu er algengari ķ einu afbrigši en öšru. Af žeim um 20.000 stökkbreytingum sem greindar voru ķ rannsókninni sżndu rśmlega 2.000 umtalsveršan mun į milli afbrigšanna. Žessar stökkbreytingar fundust į öllum litningum bleikjunnar, sem bendir til aš afbrigšin hafi veriš ašskilin ķ umtalsveršan tķma. Önnur gögn sżna enn fremur aš sķlableikjan, fjórša afbrigšiš, ašgreinist ekki jafn skżrt og hin žrjś. Henni svipar helst til murtu en takmarkanir gagnanna koma ķ veg fyrir sterkar įlyktanir. Nįnari rannsóknir gętu skżrt hvort sķlableikjur séu einfaldlega murtur sem lęra aš borša hornsķli eša hvort žęr séu mjög nżlegt afbrigši meš vęgan erfšafręšilegan ašskilnaš frį murtunni. 

Rannsóknin sżndi einnig aš dvergbleikjan og kušungableikjan eru skyldari hvor annari en murtan fjarskyldari, sem aš sögn vķsindamannanna endurspeglar vistfręši žeirra, en bęši kušungableikja og dvergableikja hafast viš og nęrast į smįdżrum į strandbotni Žingvallavatns en murta lifir į sviflęgum krabbadżrum ķ vatnsbolnum. 

Framfarir į sviši sameindalķffręši hafa į allra sķšustu įrum opnaš alveg nżjar leišir til aš nįlgast spurningar um ašlögun og myndun afbrigša og tegunda. Ķ rannsókn vķsindamannanna, sem sagt er frį ķ Ecology and Evoloution, var rżnt ķ erfšaefni žriggja afbrigšanna, murtu, kušungableikju og dvergbleikju, meš žaš fyrir augum aš kanna erfšabreytileika milli žeirra og reyna aš komast aš žvķ hvaša gen og žroskunarferlar tengjast žróun mismundandi afbrigša.

Myndun tegunda tekur skemmri tķma en įšur var tališ

Vķsindamannahópurinn įlyktar aš meš hlišsjón af erfšamuninum, sem fram kemur ķ rannsókninni, og öšrum žįttum gęti veriš um fyrstu stig myndunar tegunda aš ręša. Tegundir myndast žegar stofn įkvešinnar lķfveru klofnar upp ķ tvo eša fleiri hópa, oftast eftir landfręšilegan ašskilnaš en jafnvel einnig vegna sérhęfingar aš ólķkum bśsvęšum innan sama svęšis, t.d. vatns eša vatnakerfis. Žegar hóparnir hafa tekiš miklum breytingum yfir margar kynslóšir, ķ śtliti, lifnašarhįttum og erfšasamsetningu, getur ólķkur hrygningartķmi eša mismunur į mökunaratferli komiš ķ veg fyrir aš afbrigši ęxlist saman og jafnvel žótt einhver brögš séu aš žvķ žį getur veriš aš blendingsafkvęmi, sem žannig eru komin til, séu ólķklegri til aš lifa af og nį aš geta af sér afkvęmi. Sé žetta raunin er talaš um aš hóparnir séu oršnir ašskildir. 

Lengi var tališ aš myndun tegunda tęki įržśsundir eša milljónir įra en nżlegar rannsóknir sżna aš stofnar lķfvera geta žróast mjög hratt og žessi rannsókn bendir til žess aš žeir geti jafnvel ašskilist ķ ólķkar geršir innan sama vatnakerfis į tiltölulega stuttum tķma. Hversu lengi bleikjuafbrigšin ķ Žingvallavatni standast tķmans tönn er óvisst en full įstęša er til aš hafa įhyggjur żmsum hrašfara breytingum į umhverfinu eins og hękkandi hitastigi.

Fjölbreytni lķfrķkisins hefur heillaš mannkyn frį örófi alda en meš ašferšum nśtķmavķsinda er mögulegt aš rannsaka uppsprettur žessarar fjölbreytni og kraftana sem skapa hana og móta. Žaš hve lķfrķki Ķslands er tiltölulega ungt og landfręšilega einangraš bżšur upp į einstök tękifęri til aš rannsaka fyrstu skref ķ myndun lķffręšilegs fjölbreytileika, žróun afbrigša og tegunda.

Aš rannsókninni stendur hópur vķsindmanna viš Hįskóla Ķslands og Hafrannsóknastofnun auk fyrrverandi nemenda Hįskólans. Fyrsti höfundur greinarinnar er Jóhannes Gušbrandsson, starfsmašur Hafrannsóknastofnunar, sem nżveriš lauk doktorsprófi frį Hįskóla Ķslands. Auk hans koma žau Kalina H. Kapralova , Siguršur S. Snorrason, Arnar Pįlsson, Zophonķas O. Jónsson, Sigrķšur R. Franzdóttir, sem öll starfa viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild Hįskóla Ķslands, aš rannsókninni įsamt Žóru Margréti Bergsveinsdóttur, nema viš Uppsalahįskóla, og Völundi Hafstaš, nema viš Hįskólann ķ Lundi.

Rannsóknina mį nįlgast į vefnum

Viš žetta mį bęta a einn ašstandandi rannsóknarinnar, Kalina H. Kapralova, vann ķ samvinnu viš meistaranemann Edite Fiskoviča stutta heimildamynd um ęxlun bleikjunnar ķ Žingvallavatni. Myndina mį finna į YouTube.


Hröš žróun viš rętur himnarķkis

Andesfjöllin myndast viš jaršskorpuhreyfingar, žegar tveir flekar rekast saman og bergmassinn hrśgast upp. Fjöllin hafa veriš aš hękka undanfarna įrmilljarša, og žaš mętti segja aš žau séu aš fęrast nęr einhverju rķki himnanna (ef oss er gefiš skįldaleyfi).

Efst ķ fjöllunum, fyrir ofan hina eiginlegum trjįlķnu er mjög sérkennilegt bśsvęši, sem kallast Pįramos. Gróšurfariš sem er mjög sérkennilegt, blanda af graslendi, runnum og einstaka trjįm, heillaši nįttśrufręšinginn Alexander von Humboldt algerlega. Hann sagši:

Nowhere, perhaps, can be found collected together, in so small a space, productions so beautiful and so remarkable in regard to the geography of plants...

Nżleg rannsókn ķ opna vķsindaritinu Frontiers in Genetics tekur saman gögn um žróun plantna į žessu einstaka svęši. Žau eru borin saman viš gögn frį į öšrum svęšum žar sem vitaš er aš žróun er mjög hröš. Dęmi um slķka hraša žróun og tegundamyndun eru t.d. finkurnar į Galapagoseyjum og silfursveršin og įvaxtaflugurnar į Hawaii (sjį mynd af www.arkive.org).

  Silversword

Žaš sem er slįandi viš nišurstöšurnar er aš plönturnar į Pįramos žróušust hrašar en į hinum svęšunum. Sķšan žetta bśsvęši ķ Andesfjöllunum, myndašist fyrir um 2.5 milljónum įra hefur žróun plantna veriš mun hrašari į svęšinu en mešal lįglendisplantna.

Žaš kann aš vera orsök žess undraverša breytileika sem heillaši Humbolt kallinn.

Annaš sem er sérkennilegt viš Pįramas er mun kaldari stašur en hin betur žekktu himnarķki fjölbreytileikans į jörš, Galapagós eša Hawaii. 

 

Grein žessi er byggš aš miklu leyti į grein eftir Carl Zimmer ķ New York Times - Fast-Paced Evolution in the Andes. Endurskrifuš frį grein okkar frį 2013.

Ķtarefni:

Madrińįn S, Cortés AJ and Richardson JE (2013) Pįramo is the world's fastest evolving and coolest biodiversity hotspot. Front. Genet. 4:192. doi: 10.3389/fgene.2013.00192

Fleiri myndir mį sjį į www.arkive.org og upplżsingar į vef grasafręšideildar Hawaii haskóla (Hawaiian silversword alliance, UH Botany). 

Arnar Pįlsson 2011 Fjölbreytni lķfsins

Leó Kristjįnsson. „Hver var Alexander von Humboldt og hvert var hans framlag til vķsindanna?“. Vķsindavefurinn 11.3.2011. http://visindavefur.is/?id=58666. (Skošaš 12.11.2013). 


Leyndardómur Raušahafsins

Fyrst hugsaši ég um Tinna og Kolafarminn. Og svo Móses og gönguferšina hans. En hvorutveggja er skįldskapur.

Lķfrķki Raušahafsins er um margt sérkennilegt. Hafiš er į mjög heitum hluta jaršar, nęstum alveg innilokaš af stórum žurrum landsvęšum. Ķ žvķ eru merkileg kóralrif og žeim fylgja margvķslegar lķfverur og lķfkerfi.

Aš auki var grafin skuršur yfir ķ Mišjaršarhaf sem tengdi vistkerfi žeirra, og aš auki flytja skip oft kjölfestuvatn į milli landsvęša og dreifa žannig sjįvarlķfverum. Žannig barst t.d. grjótkrabbinn til Ķslands.

Sérfręšingur ķ lķfrķki Raušahafsins, Michael Berumen viš hįskóla ķ Sįdķ arabķu heldur föstudagserindi lķffręšistofnunar 31. maķ.

Erindiš hans nefnist:

 
Abstract: The Reef Ecology Lab in KAUST’s Red Sea Research Center explores many aspects of movement ecology of marine organisms, ranging from adult migrations to intergenerational larval dispersal. This talk will explore, in some general terms, which groups of coral reef-associated animals have high levels of endemism in the Red Sea, an ecosystem with many unique properties. It will also address patterns of connectivity, biodiversity, and biogeography in the Arabian region, including some highlights of new species recently described in the region. For some taxonomic groups, genetic and genomic patterns are investigated to help understand how the distributions of these organisms originated and how their distributions are maintained. The talk will highlight some of the interesting features of the Red Sea, such as the environmental conditions that mirror climate change forecasts for other reef regions, and how the Red Sea fits in the larger picture of biogeography of the Indian Ocean.
 

Loftslagsbreytingar og leištogar: Feršasaga frį Sušurskautslandinu

Loftslagsbreytingar og leištogar: Feršasaga frį Sušurskautslandinu“

Mišvikudaginn 8. maķ 2019 kl. 20:00 ķ stofu 132 ķ Öskju.

Hafdķs Hanna Ęgisdóttir flytur nęsta fręšsluerindi HĶN sem fer fram ķ fyrirlestrarsal Öskju, nįttśrufręšihśsi Hįskóla Ķslands.

Viš vekjum athygli į žvķ aš brugšiš er śt af hefšbundinni tķmasetningu og veršur erindiš mišvikudagskvöldiš 8. maķ kl.20. Aš loknu erindi veršur bošiš upp į spjall og hressingu fyrir utan fyrirlestrarsalinn.

Sušurskautslandiš er framandi og heillandi heimur. Žessi kaldasta, vindasamasta og žurrasta heimsįlfa jaršar hefur yfir sér ęvintżrablę landkönnuša og ofurhuga enda hefur ekkert fólk varanlega bśsetu į Sušurskautslandinu og engar heimildir eša ummerki eru um aš žar hafi veriš byggš. Žrįtt fyrir einangrun og fjarlęgš frį išnvęddum heimi, eru ummerki um loftslagsbreytingar žar greinileg. Ķ erindinu veršur fjallaš um nżlega ferš til Sušurskautslandsins į vegum alžjóšlegs leištogaprógrams fyrir vķsindakonur. Fjallaš veršur um feršalagiš, lķfrķkiš, įhrif loftlagsbreytinga į heimsįlfuna og žann lęrdóm sem dreginn var af feršalaginu.

 

Hafdķs Hanna Ęgisdóttir lauk BS og MS nįmi ķ lķffręši viš Hįskóla Ķslands og doktorsnįmi ķ plöntuvistfręši frį hįskólanum ķ Basel ķ Sviss. Sķšastlišinn įratug hefur hśn starfaš sem forstöšumašur Landgręšsluskóla Hįskóla Sameinušu žjóšanna sem hefur žaš aš markmiši aš žjįlfa sérfręšinga frį žróunarlöndum til aš takast į viš landeyšingu og endurheimta vistkerfi. Įriš 2017 var Hafdķs Hanna fyrsti Ķslendingurinn til aš fį inngöngu ķ alžjóšlegt leištogaprógram, Homeward Bound, sem hefur žaš aš markmiši aš žjįlfa konur meš vķsindabakgrunn ķ leištogahęfni, stefnumótun og vķsindamišlun sér ķ lagi ķ tengslum viš loftslagsmįlin. Leištogaprógramminu lauk meš mįnašarferšalagi 80 vķsindakvenna til Sušurskautslandsins ķ byrjun įrs 2019.

 tomhart_penguins.jpg

Ašgangur aš fręšsluerindum HĶN er ókeypis og öllum heimill.

Sjį nįnar į vef HĶN (http://www.hin.is/)

Vertu félagi HĶN į Facebook (www.facebook.com/hid.islenska.natturufraedifelag)

Mynd af mörgęsum į sušurskautslandinu var tekin af Tom Hart, sem hélt erindi viš Liffręšistofnun HĶ fyrir nokkrum įrum (Rżnt ķ gegnum drķfuna: rannsóknir į vistfręši mörgęsa)


Genatjįning ķ snemmžroskun og erfšabreytileiki bleikjuafbrigšanna ķ Žingvallavatni

Žaš er meš töluveršu stolti sem ég fleyti hér įfram tilkynningu um doktorsvarnar erindi Jóhannesar. Žaš veršur kįtt ķ Öskjunni föstudaginn 26 aprķl, 2019. 
Erindiš veršur kl. 14:00 ķ stofu 132.

Doktorsefni: Jóhannes Gušbrandsson

Heiti ritgeršar: Genatjįning ķ snemmžroskun og erfšabreytileiki bleikjuafbrigšanna ķ Žingvallavatni

http://luvs.hi.is/vidburdir/genatjaning_i_snemmthroskun_og_erfdabreytileiki_bleikjuafbrigdanna_i_thingvallavatni

Įgrip

Fjögur afbrigši bleikju (Salvelinus alpinus) finnast ķ Žingvallavatni. Afbrigšin eru talin hafa žróast innan vatnsins frį lokum sķšustu ķsaldar og eru ólķk hvaš varšar m.a. stęrš, śtlit, lķfsferla og fęšuöflun. Meginmarkmiš verkefnisins var aš auka skilning į hvaša sameinda- og žroskunarferlar liggja aš baki mismunandi svipgerš afbrigšanna og meta erfšafręšilega ašgreiningu žeirra į milli. Könnuš var genatjįning ķ snemmžroskun ķ leit aš mismunandi tjįšum genum sem gętu žannig bent į hvaša ferlar móta žroskun ólķkra svipgerša. Erfšabreytileiki mešal afbrigšanna var metinn og athugaš hvort aš erfšaset meš mikinn mun ķ tķšni samsęta, mešal afbrigša, fyndust ķ genum meš svipuš lķffręšileg hlutverk og/eša vęru bundin viš įkvešna staši innan erfšamengisins. Tvenns konar ašferšarfręši var beitt, ķ fyrsta lagi aš kanna įhugaverš gen meš sértękum ašferšum og ķ öšru lagi aš rannsaka allt umritunarmengiš (meš RNA-rašgreiningu). Nišurstöšurnar afhjśpa ólķka genatjįningu og erfšamun milli afbrigšanna. Munur ķ tjįningu finnst į genum ķ mörgum lķffręšilegum ferlum sem bendir til töluveršar ašgreiningar afbrigšanna og aš mögulega hafi mörg gen veriš undir nįttśrulegu vali. RNA-nišurbrot ķ sżnum, lķklega vegna tęknilegra vandkvęša ķ mešhöndlun žeirra, hękkaši flękjustig greininga į RNA-rašgreiningargögnum. Greining umritunarmengisins var engu aš sķšur gagnleg žar sem tjįningarmunur fannst ķ genum sem tengjast myndun utanfrumugrindar og beinmyndun. Gögnin sżna mikinn mun ķ tķšni samsęta mešal afbrigša og var mikinn mun aš finna vķša ķ erfšamenginu. Žaš getur bent til ęxlunarlegrar einangrunar afbrigšanna og/eša nįttśrulegs vals į mörgum litningasvęšum. Mikill erfšamunur fannst til dęmis ķ genum tengdum ónęmiskerfinu meš sértękum ašferšum og ašgreinandi erfšabreytileiki ķ genum tengdum kollagen-efnaskiptum og umhverfisskynjum (sjón, heyrn) var įberandi ķ umritunarmenginu. Genatjįningarmunur ķ fóstrum og skżr munur ķ erfšasamsetningu afbrigšanna bendir til aš žau séu komin įleišis inn į “veg tegundamyndunar”.

fig-1-2xUm doktorsefniš

Jóhannes fęddist įriš 1985 og ólst upp į Stašarhrauni į Mżrum. Hann lauk BS prófi ķ lķffręši frį Hįskóla Ķslands įriš 2008 og BS prófi ķ stęršfręši frį sama skóla įriš 2010. Jóhannes hóf doktorsnįm ķ lķfręši haustiš 2009. Frį įrinu 2012 hefur hann veriš hlutastarfi hjį Veišimįlastofnun, sem varš aš Hafrannsóknastofnun įriš 2016, žar sem hann stundar rannsóknir į laxfiskum. Hann sinnti einnig ašstošarkennslu ķ żmsum lķffręšigreinum ķ Hįskólanum mešfram nįmi.

Andmęlendur:
Dr. Kathryn Elmer, dósent viš stofnun lķffręšilegs fjölbreytileika, dżraheilsu og samanburšar-lęknisfręši viš hįskólann ķ Glasgow.
Dr. Jón H. Hallson, dósent viš aušlinda- og umhverfisdeild Landbśnašarhįskóla Ķslands.

Leišbeinandi: Dr. Arnar Pįlsson, prófessor viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild Hįskóla Ķslands.

Einnig ķ doktorsnefnd:
Dr. Zophonķas O. Jónsson, prófessor viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild Hįskóla Ķslands.
Dr. Siguršur S. Snorrason, prófessor viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild Hįskóla Ķslands.
Dr. Einar Įrnason, prófessor viš Lķf- og umhverfisvķsindadeild Hįskóla Ķslands.
Dr. Pįll Melsted, prófessor viš Išnašarverkfręši-, vélaverkfręši- og tölvunarfręšideild Hįskóla Ķslands.

Doktorsvörn stżrir: Dr. Snębjörn Pįlsson, prófessor og varadeildarforseti Lķf- og umhverfisvķsindadeildar Hįskóla Ķslands.

Sjį višburš į facebook

 
 

Fjöldi og dreifing dķlaskarfa į Ķslandi

Jón Einar Jónsson og Arnžór Garšarsson segja frį rannsóknum į dķlaskarfi nęsta föstudag 22. mars kl. 12:30 ķ stofu 131 ķ Öskju, nįttśrufręšihśsi HĶ.

Erindiš veršur flutt į ensku undir titlinum Numbers and distribution of the great cormorant in Iceland: limitation at the regional and metapopulation level.

Fjallaš veršur um nišurstöšur nżlegrar rannsóknar žeirra félaga.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ece3.5028

Įgrip greinar, snarlega snaraš af Jóni.

dilaskarfur_arnthor

Sagt er frį nišurstöšum į rannsókn į stofnvistfręši dķlaskarfs į Ķslandi 1975-2015, žar sem notast var viš talningar į hreišrum śr lofti. Hlutfall ungfugla var metiš meš talningum į landi 1998-2014. Fjöldi unga ķ hreišri var metinn af loftmyndum 2007-2015.

Fjöldi hreišra var svipašur 1975, 1984 og 1990. Eftir lęgš 1992 jókst fjöldi hreišra um 3.5% įrlega 1994-2015. Fjöldi hreišra sżndi jįkvętt samband viš hrygningarstofna nytjafiska en neikvęša fylgni viš svaltemprušu hafhringrįsina ķ Noršur-Atlantshafi.

Mešalstęrš varpstaša jókst 1994-2001 en lękkaši 2002-2015. Hlutfall hreišra į skerjum į móti grónum eyjum lękkaši ķ fyrstu, śr 69% ķ 44% 1994-2003 en jókst ķ 58% 2012-2014. Tališ er aš žarna séu hreišurstęši aš fęrast til vegna breytinga į bśskaparhįttum og žar meš umferš manna.

Žéttleiki (fjöldi hreišra į km2 grunnsęvis <20m dżpi) var borinn saman milli fimm talningasvęša og var svipašur milli svęša 1975-1996. Eftir žaš jókst žéttleiki į tveimur innri, skżldari svęšum og einu af žremur ytri, skjólminni svęšum, samtķmis žvķ lękkaši žéttleiki į einu ytra, skjólminna svęši en stóš ķ staš ķ žvķ žrišja. Skżldari, innri svęšin bįru žvķ fleiri hreišur į rannsóknatķmanum en žar hafši umgangur manna aftraš skarfavarpi.

Fjöldi unga ķ hreišri var svišašur milli svęša en lękkaši 2007-2015 śr 2.5 aš mešaltali ķ 1.8 unga/hreišri.

Hlutfall ungfugla ķ September lękkaši 1998-2015 śr 0.4 ķ 0.3 og sżndi neikvętt samband viš įrtal og fjölda hreišra ef įriš 2002 var undan skiliš. Žetta bendir til žéttleikahįšra įhrifa į hlutfall ungfugla. Lķfslķkur ungfugla ķ September-Febrśar reiknušust sem 0.471+0.066SE. Hlutfall ungfugla sżndi ekkert samband viš loftslagsbreytingar eša fiskistofna.

Įrlegar lķfslķkur fulloršinna, reiknašar śt frį fjölda hreišra og aldurshlutföllum 1999-2014 voru 0.850±0.026SE.

Stofnstęrš dķlaskarfs į Ķslandi var žvķ talin takmörkuš af fęšuframboši ķ gegnum ungaframleišslu innan talningasvęša og af lķfslķkum aš vetrarlagi.


Staša žekkingar į fiskeldi ķ sjó

Hvaš vitum viš um fiskeldi ķ sjó og hugsanleg įhrif žess į umhverfiš?

Hiš ķslenska nįttśrufręšifélag efnir til mįlstofu um fiskeldi ķ sjó mįnudaginn 25. mars kl. 17:15 ķ stofu 132 ķ Öskju, nįttśrufręšihśsi Hįskóla Ķslands. Ašgangur er öllum heimill og ókeypis.

Markmišiš er aš kynna stöšu vķsindalegrar žekkingar um hugsanleg įhrif fiskeldis į umhverfiš. Ekki er leitaš eftir afstöšu fręšimanna til mįlaflokksins heldur er fyrst og fremst bošiš upp į upplżsingar, fróšleik og tękifęri til umręšna. Til fundarins munu koma vķsindamenn į sviši lķffręši og hafefnafręši meš vķštęka žekkingu, bęši sem fyrirlesarar, fulltrśar į pallborši og sem sérfręšingar ķ sal.

Flutt verša žrjś stutt kynningarerindi en sķšan verša umręšur į pallborši og śr sal.

Mįlstofan tekur tvęr klukkustundir ķ heildina. Žetta veršur žvķ knappur en fyrst og fremst upplżsandi og spennandi fręšslufundur.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband