Leita frttum mbl.is

Frsluflokkur: Vsindi og fri

Rstefna um sifri lknavsinda

morgun hefst Hrpu rstefna vegum heimssamtaka lknaflaga, world medical association. ar verur norrna lfsianefndin me mlstofu um beinar skimanir fstrum fyrir fingu (noninvasive prenatal testing). Hinga til hefur veri nausynlegt a taka sni r fstri ea fylgju til a greina stand ea erfasamsetningu fsturs. En n hefur tkni fleygt fram, og hgt er a greina erfasamsetningu fsturs me v a ragreina blsni r ungari konu.

Hvaa siferilegu gildi eiga a hjlpa okkur a kvea hverju vi viljum skima fyrir?

Hvernig upplsum vi verandi foreldra?

Hva er hgt a gera ef alvarlegir erfagallar finnast fsturskeii?

Full dagskr rstefnunar er agengileg.


vintri og raunir tilraunastofustlkunnar

Skgurinn lifi myrkrinu. Fyrir 2 til 8 milljnum ra var jrin mun hlrri og grnni en n. Strir skgar uxu noran heimskautsbaugs, en sumrin voru eins bjrt og veturnir eins dimmir og n. annig a nyrst Kanada og Sberu voru skgar sem lifu af heimskautavetur og myrkur. En hvernig gtu trn lifa vi slkar astur, n slar 2 ea fleiri mnui? Tr hafa einstakar aferir til a ola vetur. Helsta skorunin er vitanlega frosti sem myndar skristalla. Tr veita vatni r frumum snum rmi sem eru n annara sameinda, sem virka sem fr fyrir myndu skristalla). En g veit ekki almennilega hvernig au oldu myrkri.

Vsindakonan Hope Jahren er ein af eim sem rannsaka hafa etta dularfulla vistkerfi. Hn hefur rannsaka plntur og vistkerfi, ntma og fjarlgri fort. Hn gaf nlega t bkina tilraunastofustlkan (e. lab girl) sem tvinnar skemmtilegan htt frsagnir af lfi hennar og rannsknum. skiptast kaflar um lffri ea jarfri, t.a.m frsagnir af heimskautaskginum ea varnarkllum plantna me hormnum, og minningarbrot fr sku hennar og vsindaferli. Hn urfti aldelis a berjast fyrir snu karllgum heimi vsindanna en gafst ekki upp tt fellibylir mtltis byldu henni. Svakalegt var a lesa um egar yfirmaur hennar John Hopkins ba hana, langt komin megngu og formlega veikindaleyfi, um a sleppa v a mta vinnuna (af v a a var of dramatskt fyrir starfsflki a horfa upp frska konu). Einnig lsir hn v hversu erfitt var a hljta viurkenningu flaga hennar frunum, eir litu flestir hana sem stelpuskjtu sem var a troa sr eirra klbb. etta er engin fjarlg fort, Jahren lsir atburum eins og eir gerust sustu ratugum sustu aldar og fyrstu tveimur essarar. v miur eirir enn tluvert af essum fornflega hugsunarhtti vsindum, gamlir kallar llum aldri sem halda a vsindi su strkasport og a konur su mesta lagi me til skrauts. mnu starfi hef g veri svo lnsamur a vinna me mrgum flugum vsindakonum, bi samstdentum og samkennurum og svo einnig nemendum sem g hef fengi a leibeina og jlfa. g get alveg votta a konur eru jafngar, ef ekki betri, en karlmenn vsindum.

Lab_Girl_cover

Hvert er upphalds tr itt? Fyrir Hope Jahren var a grenitr, nskylt blgrein sem x fyrir utan gluggann hennar Minnesota. Hn minnir okkur a flest okkar, nema kannski slendingar, munum vel eftir einhverju tilteknu tr r sku okkar. Fyrir mr eru a alaskavi hrslurnar Kjsinni sem vi frndsystkynin frum hfrungahopp yfir. Hope minnir okkur grnu verldina, grurinn sem bindur brurpart orkunnar sem stendur vistkerfum jarar (ar me manninum) til boa. Og eftirmla hvetur hn okkur til a grursetja tr, hjlpa til vi a vernda villta nttru og berjast gegn loftslagsbreytingum.

Bkin er kaflega vel skrifu. Hn byrjar reyndar dlti rlega, skuminningum Hope og hvernig a verkaist a hn kva a leggja stund vsindi. Hvernig hn fkk a gramsa efnafrigrjum fur sns og leika sr a v a setja saman grjur og gera tilraunir. Og a hn hafi fundi t snemma a etta vri hennar kllun, bi v a var skemmtilegt og lka vegna ess a hn hafi tkifri til a stga skref sem ftk mir hennar og fair fengu ekki. En san koma bomburnar, afhjpanir um andlegt stand Hope, svakalegir atburir og kaflega forvitnileg persna Bill. Hann er einfari me skflu um xl, mjg skarpur og handlaginn nungi me svipaa stru og Hope. au vera vsindaflagar, hn fkk hann rinn tilraunastofuna sem hn vann doktorsverkefni sitt , og svo fylgir hann henni til Georgu, Baltimore, Cincinnati og Oahu sem tknimaur. Pri bkinni eru frsagnir af eirra samrum og vintrum. ar er af ngu af taka, hvort sem er grftur gegnum jarlg vi heimskautsbaug, kappakstur yfir bandarkin gegnum snjstorm, jararfr hrlufsu ea sprengingar tilraunastofu um mija ntt. g mli eindregi me bkinni til aflestrar, hn verur agengileg jarbkhlunni egar g skila eintakinu.

tarefni:

Michiko Kakutani, umsgn um bkina Lab Girl, Hope Jahrens Road Map to the Secret Life of Plants 28. mars 2016. NY Times

https://www.nytimes.com/2016/03/29/books/review-lab-girl-hope-jahrens-road-map-to-the-secret-life-of-plants.html

Vital vi Hope Jahren PBS news hour 24 ma 2016. https://www.youtube.com/watch?v=UJa8dzBAhmY

Frttatilkynning fr Ohio state University. Ancient forest emerges mummified from the Arctic: Clues to future warming impact 16. des. 2010.

https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101215113243.htm

Frttatilkynning fr John Hopkins University. Scientist Probes Fossil Oddity: Giant Redwoods Near North Pole 2002.

https://www.sciencedaily.com/releases/2002/03/020322074547.htm


Er hgt a klna ltin gludr hj einhverjum stofnunum?

Upprunalega spurningin hljai svona:

Eru til stofnanir sem klna ltin heimilisdr?

Arnar Plsson. Er hgt a klna ltin gludr hj einhverjum stofnunum? Vsindavefurinn, 12. september 2018.

Svari vi essari spurningu fer dlti eftir v hverrar tegundar gludri er. raun er afar einfalt a klna klfroska og kindur, hundar og kettir eru viranlegir en mgulegt er a klna skjaldbkur og ranabjllur. eir sem eiga ktt ea hund sem jist af alvarlegum sjkdmi geta leita til fyrirtkja sem sinna klnunarjnustu en rangurinn er ekki tryggur. Rtt er a taka fram a essi jnusta er mjg dr!

Klnun, ea einrktun, felur sr a ba til njan einstakling me smu erfasamsetningu og annar einstaklingur (frumgerin). Ni einstaklingurinn verur me sama erfaefni og frumgerin, rtt eins og eineggja tvburar. Eineggja tvburar eru me sama erfaefni og eru v lkari en venjuleg systkini. En eineggja tvburar og klnar eru ALDREI nkvmlega eins, hvorki erfafrilega n svipfari.[1]

Klnu dr eru aldrei alveg nkvmlega eins, ekki frekar en eineggja tvburar.

Klnun er framkvmd tilraunastofu me v a fjarlgja kjarna r eggfrumu og lta lkamsfrumu renna saman vi kjarnalausa eggi. Ef eggi virkjast og roskun hefst getur n lfvera vaxi. tilfelli spendra arf a flytja fsturvsinn stagngumur og ba megnguna eftir fingu klnsins. Fyrstu drin sem klnu voru me essari afer voru gulker, froskar og kindin Doll. Hestar, hundar og kettir fylgdu fljtt kjlfari.

N bja fyrirtki Suur-Kreu og Bandarkjunum upp klnun hunda og katta. Fyrir nokkrar milljnir krna taka eir frumur r (stundum dauvona) hundi ea ketti og gera tilraun til a klna vikomandi me samskonar afer og beitt var egar Doll var klnu.

Gludr eru klnu sem samskonar afer og beitt var egar kindin Doll var til. Aferin byggir v a fjarlgja kjarna r eggi og hvata samruna lkamsfrumu vi eggi.

Fyrirtkin leggja herslu a um tilraun s a ra, ekki er ruggt a hn takist. Til a hn gangi upp arf heillegar frumur r gludrinu. Einnig arf nokkur egg r smu tegund, kjarna eggjanna arf a fjarlgja og lta frumurnar svo renna saman vi au. Ef kjarninn virkar ngileg vel og roskun hefst eru kmblrur settar leg stagngumra sem ganga me fstrin. Eins og gefur a skilja eru mrg skref essari lei og alls vst a hn heppnist llum tilfellum.

ar sem gludraklnunarjnusta er afar kostnaarsm (veri hleypur nokkrum milljnum eftir drategundum) hafa aallega auugir gludraeigendur ntt sr hana. Sla vetrar 2018 brust tindi af v a bandarska sng- og leikkonan Barbra Streisand hefi lti klna tkina Samnthu. Klnunin heppnaist og fkk sngkonan tvo hunda sem hn nefndi Miss Scarlet og Miss Violet. Samkvmt vitali dgurmlablainu Variety var Barbra undrandi a hundarnir tveir vru ekki eins, srstaklega ekki persnuleikar eirra.

Barbra Streisand me klnuu hvolpana sna tvo.

sturnar fyrir v a klnar eru ekki nkvmlega eins er s sama og a eineggja tvburar eru ekki nkvmlega eins. Eiginleikar lfvera eru tilkomnir vegna gena, umhverfis, samspils gena og umhverfis og lka tilviljana.

fyrsta lagi er erfaefni tveggja einstaklinga, jafnvel klna ea eineggja tvbura, aldrei nkvmlega eins. Vi hverja skiptingu lkamsfruma geta ori stkkbreytingar sem leia til dmis til erfafrilegs munar eineggja tvburum en einnig innan sama einstaklings. a er einmitt rtin a krabbameinum, uppsfnun stkkbreytinga lkamsfrumum yfir vina.

ru lagi er umhverfi tveggja einstaklinga, jafnvel klna ea eineggja, aldrei nkvmlega eins. Annar tvburinn fkk tvo sleikja, hinn var lengur slinni og brann, annar veiktist af flensunni tveggja ra en hinn ekki og svo framvegis. Milljnir lkra umhverfistta mta annig klna og engin lei er a tryggja a tveir einstaklingar alist upp og roskist nkvmlega sama htt.

rija lagi er flki samspil milli erfa og umhverfis, sem ekki verur tskrt frekar hr.

fjra lagi getur tilviljun hegan sameinda og ferlum roskunar valdi v a tveir einstaklingar me smu gen sama umhverfi vera lkir. Orskin er su[2] styrk og virkni sameinda og fruma innan lkamans sem getur leitt til ess a annar ftur verur styttri en hinn ea heilahvelin roskast lkt eineggja tvburum.

v kemur ekki srstaklega vart a klnar fr Streisand su ekki nkvmlega eins.

Samantekt:

  • Hgt er a lta klna viss gludr, til dmis hunda og ketti.
  • Klnar lta ekki eins t og frumgerin.
  • Klnar vera ekki saman persnan og frumgerin.
  • sturnar eru breytileiki genum lkamsfruma, umhverfisttum og tilviljunin sjlf.
Tilvsanir:
  1. ^ Sama hversu oft bent er etta eina par tveggja tvbura sem d r sama sjkdmi sama daginn. Nr allir hinir eineggja tvburarnir deyja mismunandi dgum r lkum sjkdmum.
  2. ^ Me sui er tt vi a ekki er jafnmiki mynda af llum prtnum llum frumum af smu ger sem getur leitt til ess a lffri virka mismunandi ea vefir roskast lkt.

Myndir:


Elena Ceausescu og vsindamenn sem moka fribandi

Hva getur hver vsindamaur rannsaka miki og birt margar greinar?

Vsindagreinar eru mikil verk, yfirleitt nokkur sund or skrifa htknilegu tungumli, sem svipar til limra ea smskeyta. Me myndum, grfum, tflum og lknum. Hver vsindagrein er mjg mikil vinna. En hversu margar slkar getur einn vsindamaur rita, t.d. ri? Eftir fagsvium, eru sumir ngir me a n einni grein ri, en arir e.t.v. fimm. Miki er a n fleiri en 10 greinum ri, sem vri nstum v a skrifa eina grein mnui (me frum auvita).

Elena Ceausescu er ekktust sem eiginkona Nicolai Ceausescu einrisherra Rmenu fram til rsins 1989. Eftir 24 ra harstjrn var hann hrakinn fr vldum og au hjnin tekin af lfi.

Elena var kosin konunglega enska efnafriflagi ri 1978, vegna ess a eftir hana lgu grynni rannskna efnafritmaritum. Hn birti greinar um hin lkustu fagsvi efnafri, mjg regulega og virtum tmaritum einnig. a var bara einn hngur , hn hvorki skildi n gat nokkurn skapaan hlut efnafri. En vegna ess a eiginmaur hennar var einrisherra, og ryggislgreglan flug, var henni boi a vera mehfundur nr llum greinum sem Rmenskir efnafringar birtu um margra ra skei. Ef efnafringarnir frust undan v a bja Elenu a vera mehfundur, httu eir fljtlega efnafri. Hn laist meira a segja doktorsgru efnafri fr Rmenskum hskla. Viljugir efnafringar skrifuu ritger fyrir hana, en v miur voru regularnar og lgin annig a doktorar urftu a verja ritgerir snar opinberum vettvangi. Blessunarlega var hgt a breyta lgunum, annig a hn fkk doktorsgruna sem hn ri.

En hveru algengt er a a einhver vsindamenn riti meira en 12 greinar ri, ea kannski 72 greinar ri?

a hljmar eins og mgulegt. En John Ioannidis, Richard Klavans og Kevin W. Boyack drgu essa ailla fram kastljsi nlegri grein.

ljs komu 7,888 aillar sem birta 72 ea fleiri greinar ri. Sem er ein grein 5 daga fresti. Ekki kemur vart a margir essara ailla eru elisfringar, sem taka tt strum aljlegum verkefnum (me 1000 einstaklingum), ar sem hver grein getur veri me 1000 ea 2000 hfunda. Hver og einn hjlpai til, en a voru bara nokkrir sem skrifuu greinina. a er reyndar spurning, hvernig getur maur sett nafn sitt grein, ef maur fr ekki tkifri til a skrifa hana ea gera athugasemdir vi efnistkin?

Str hpi hfunda var fr Kreu og Kna. Hluti ess m etv tskra me v a margir fr essum lndum deila eins nfnum, og v mguleiki a einhverjir "einstaklingar" su samsafn greina fr nokkrum aillum. En, John og flagar benda a ggnin fr v eftir 2016 (egar skrning vsindamanna batnai me Orcid kerfinu t.d.) sna enn mikla skekkju fyrir knverska vsindamenn. ar er grunur um spillingu bor vi a sem Elena Ceausecscu er einkennandi fyrir. ar sem yfirmaur verur sjlfkrafa hfundur llum sem kemur fr rannsknarstofunni, hsklanum ea fylkinu.

eir skouu nnar hp um 265 vsindamanna sem birtu fleiri en 72 greinar ri. Um helmingur eirra starfar lkni- og lffri. Margir tilheyra strum hpum, eru me langtma skimanir ea stra strum gagnagrunnum sem notair eru margskonar stdur. Arir virast vera mjg inir, vi a eitt a vera yfirmenn strum einingum. Sem svipar til Ceausescu stlsins. Einnig er heilmiki um a menn birti margar greinar sama tmaritinu, og a hljmar eins og fjldaframleisla. Htt er vi a r rannsknir su ekkert srstaklega innihaldsrkar, ef nr samskonar greinar um minni httar tilbrigi er dlt t n mikils vsindalegs nmlis.

Forvitnilegast hlutinn er san egar eir hafa samband vi essa vsindamenn me ritrpu spyrja hvernig eir fari a essu (lesi um a greininni, sj tengil nest), og hvernig eir skilgreina framlag hfunda.

Algengastu vimi um framlag hfunda voru skilgreind fyrir lknavsindi ri 1988, og eru kennd vi Vancover. Lykilatriin fjgur, sem eiga ll a vera uppfyllt til a vikomandi geti talist hfundur, eru:

1. Vikomandi verur a hafa teki tt a skipuleggja, framkvma rannsknina ea vinna r niurstum.

2. Hjlpa til vi a skrifa ea leirtta greinina.

3. Samykkja lokatgfu af handritinum.

4. Taka byrg efni greinarinnar.

ljs kom a fstir eirra 81 (af 265) uppfylltu essi skilyri. Sumir jafnvel ekki eitt skilyri, fyrir stran hluta eirra greina sem eir voru samt hfundar r. trsnningar eirra voru margir og vandralegir, en ljst er a margir vsindamenn setja nfn sn greinar sem lsa rannsknum sem eir lgu nr ekkert , og ar me greinar eir hafa varla lesi.

Ggn Ioannidis og flagar sna hvernig essum ofvirku vsindamnnum hefur fjlga sustu tvo ratugi. essir, ofurvirku ea ritrpu visndamnnum fjlgai stugt til 2014. eir ra ekki orsakirnar, en mig grunar a hin ofursnjllu hvatakerfi eigi ar hlut a mli. a eru kerfi, eins og hi alrmda punktakerfi H, sem borga kennurum og vsindamnnum beinhara peninga fyrir a birta vsindagreinar. Sem kemur ofan grunnlaun eirra. Lngu ur en bankamenn slandi fru a borga sr bnusa, hfu prfessorar, rki og Hskli slands ra bnuskerfi fyrir vsindamenn.

tarefni:

John P. A. Ioannidis, Richard Klavans og Kevin W. Boyack. Comment: Thousands of scientists publish a paper every five days Nature 12. sept 2018.

Roger Hanson - Elena Ceausescu - Romanian dictator's wife and fake scientist, 13. jl 2017, Stuff.

Arnar Plsson - Framleisla og framreisla vsinda

The San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA)

Arnar Plsson | 4. mars 2013 N opin tmarit svii lffri

lyktun Flags prfessora um punktakerfi H - 2011.


risaeluveium Grnlandi

a rktu risaelur Grnlandi, fyrir t.d. 210 milljnum rum.

Steve Campana lffringur vi Hskla slands fr anga sumar til a veia risaelu...bein.

Hann mun segja fr leiangrinum fstudagsfyrirlestri Lffristofnunar H nstkomandi fstudag. Erindi verur kl 12:30 stofu 132 skju, nttrufrihsi H. Erindi er llum opi og verur flutt ensku.

Nnari upplsingar: Risaeluleit Grnlandi - 7. september.

Mefylgjandi mynd er af Sue, frgasta eintaki Tyranosaurus Rex sem er til snir Field museum Chicago.

Trex_Sue


Staa raungreina slandi

Til: Mennta- og menningarmlarherra
Efni: lyktun um stu raungreina slandi.

Njum nmskrm ttu a fylgja njar skoranir. skoranir sem bta starf og auka gi menntunar. Heppilegt vri a etta tti vi nju styttu nmsbrautir framhaldssklanna. skoranirnar undanfarin missera liggja v a reyna a lgmarka skaa sem styttingin felur sr. Fjlmargir metnaarfullir fangar hafa veri smair, samykktir og auglstir sklanmskrm slenskra framhaldsskla. Sumir eru kenndir hverri nn, arir ara hverja og enn arir aldrei ar sem eir n ekki a uppfylla vimi um hpastrir og er v ekki rekstrargrundvllur fyrir kennslunni. hugasamir nemendur sem ska eftir a dpka ekkingu sna f v ekki menntun vi hfi.

Til er flk sem fagnar styttingu framhaldssklanna, telja a kall til breyttra tma og mikilvgt til a leirtta tmaskekkju slensks sklakerfis, eftir breytinguna tskrifist slensk ungmenni me stdentsprf sama tma og jafnaldrar eirra tlndum ljka samskonar nmi. tlnd eru allskonar og tmaskalar hvorki fasti n forsenda kerfisbreytinga slandi. Fagleg rk um mikilvgi kveinna nmsgreina, hverju mtti sleppa o.s.frv. vru hald- brari forsendur til a byggja breytingar . Framhaldssklinn slandi hefur veri styttur rj r og ekkir sklaflk a s breyting byggir ekki faglegum rkum um aukin gi menntunar. Samtk lffrikennara hafa um rabil sent fr sr lyktanir .s. viraar eru hyggjur af v a raungreinakennslu fari hnignandi bi grunn- og framhaldssklum.

sama tma og kennsla raungreinum dregst saman framhaldssklastiginu hefur kennslustundum raungreinum efsta stigi grunnskla veri fkka og ar a fara fram kennsla sem eitt sinn tti heima framhaldssklunum. Samkvmt vimiunarstundaskr er einungis gert r fyrir remur kennslustundum viku nttrugreinum efsta stigi, sem er allt of lti. Reynt hefur veri a fkka kennslustundum enn frekar en vegna krftugra mtmla var falli fr v. Kennslustundum var fjlga yngri stigum. framhaldi af styttingu framhaldssklana vri elilegra a fjlga kennslustundum nttrugreinum grunnskla srstaklega m.t.t. ess a eir nemendur sem fara arar brautir en nttrufribraut tskrifast mrgum tilfellum r framhaldsskla n ess a taka einn einasta raungreinafanga. essir nemendur eru kennarar framtarinnar, flki sem a kveikja huga komandi kynsla eigin heilbrigi og jararinnar. etta eru verandi lgfringar, blaamenn og kjsendur.

Samtk lffrikennara treka hyggjur snar af essu. Mikilvgi ess a auka menntun essum svium tti einnig a vera augljst tmum tknivingar samflagsins. Vi htleg tkifri er mikilvgi aukinnar menntunar vsinda treku. Miki vri heppilegt a lta verkin tala. tmum hnattrnnar hlnunar, srnunar sjvar og krfunnar um sjlfbra ntingu aulinda er einnig hyggjuefni a n er svo komi a nemendur nttrufribrautum sumra skla ljka stdentsprfi n ess a hafa fengi
kennslu vist- og umhverfisfrum, undirstugreinum egar kemur a allri umgengi okkar um nttru og aulindir. Verkleg kennsla raungreinum hefur jafnframt dregist saman og fir sklar hafa tk v a bja upp frambrilegar verklegar fingar og vettvangsferir. Smu sgu m segja um stu menntastofnun landsins, Hskla slands, ar sem verulega hefur veri dregi r verklegri kennslu og vettvangsferir heyra nnast til undantekninga vegna fjrsveltis.

Samlf, samtk lffrikennara, sendu lyktanir til Mennta- og menningarmlarherra rin 2013, 2014, 2015 og 2016 vegna niurskurar raungreinakennslu. Eina svari sem borist hefur var stafesting a erindi vri mtteki ri 2016.

Einnig sendi flagi lyktun 2014 ar sem rherra var hvattur til a standa vr um raungreinakennslu me v a tryggja hlut raungreina njum nmskrm, einungis annig verur stula a fjlgun einstaklinga me raungreina- og tknimenntun landinu.

Stjrn Samlfs undrast a runeyti sem ori kvenu vill fjlga nemendum raungreina- og tkninmi sporni ekki vi essari skeringu og kallar eftir a raungreinar; lffri, efnafri, elisfri og jarfri, veri rkur hluti af slensku stdentsprfi.

Mennta- og menningarmlarherra er eindregi hvtt til a gaumgfa vel uppbyggingu raungreinakennslu meal annars me herslu verklega kennslu til a tryggja a nemendur ni tilsettum hfnivimium.

Stjrn Samlfs, fyrir flaga samtkum lffrikennara, hvetur enn rherra til a tala mli raungreina slensku sklakerfi og sna verki me fjrveitingum til verklegrar kennslu llum sklastigum.

Stjrn Samlfs Samtaka lffrikennara
Hlmfrur Sigrsdttir, formaur
Rna Bjrk Smradttir, gjaldkeri
Jhanna Arnrsdttir, ritari
Helga Eyja Hrafnkelsdttir, mestjrnandi
Sigrur Rut Fransdttir, mestjrnandi
rhallur Halldrsson, mestjrnandi
Slveig Hannesdttir, varastjrn
rhalla Arnardttir, varastjrn


Mannld og loftslagsbreytingar

Maurinn hefur hrif nttruna, m.a. loftslag og lfrki.

Sampil tta nttrunni eru oft h magni ea samhengi. Til dmis skiptir ekki mli hvort vi fum staka, tvr ea rjr kvefveirur nefi. En ef vi fum 1000 veirur, eru verulegar lkur flensu. Einnig gtu lkur skingu aukist, ef vi fum veirur egar vi erum vannr (dmi um samhengi).

Einnig eru einnig ekkt svokllu snjboltahrif. Ef eitthva ferli fer af sta, er lti til a stoppa a. T.d. snjskriur ea skgareldar.

Nleg rannskn hrif mannsins koltvlidi og hlnun jarar snir a snjboltahrif eru mjg sennileg. a sem alvarlegra er a vi nlgumst ann punkt a boltarnir fara a rlla, aukinn hiti leiir til breytinga jklum, shellum og vistkerfum, sem leiir til enn meiri hlnunar. Eftir a hafa mtvgisagerir okkar engin hrif. Olufurstarnir, neysluherrarnir og postular eirra hafa efnahagslegan vilja bara gra pening, en skeyta engu um langtma afleiingar ess.

Kjartan Hreinn fjallar um essa nju rannskn leiara Frttablasins (Mannld). Hann segir m.a.

Will Steffen og 15 mehfundar hans a yfirlitsgreininni Trajectories of the Earth System in the Anthropocene, sem birtist i vsindariti bandarsku vsindaakademunnar (PNAS) dgunum, draga upp slandi mynd af eim breytingum sem mgulega munu eiga sr sta a mannld. Far vsindagreinar hafa vaki jafn mikla athygli og grein Steffens og co. undanfornum rum. Ein mguleg sta fyrir vi eru r skelfilegu svismyndir sem virast ba okkar a breyttu. Slk dramatk virist vera a sem arf til a koma loftslagsmlum a almennri umru.

a er okkar a koma veg fyrir frekari loftslagsbreytingum.

M.a. me v a draga r neyslu, akstri, flugferalgum og fleiru.

Hjlpumst ll a.


Sveppur sem stjrnar flugum

Vi rum okkur sjlf og tkum sjlfstar kvaranir. Ea hva?

Hinir vitibornu menn tra v a eir s sjlfstir einstaklingar. Hugmyndin um a missa stjrn sr er flestum gnvekjandi. Hrilegasta martr vri ef einhver myndi n valdi lkama manns og huga, og ota manni til voaverka. Galdrakall unglingabkmenntum kemur upp hugann.

En hversu algengt er a drarkinu a lfvera ni valdi annari lfveru og stjrni henni?

Frekar sjaldgft.

Sem ir a undantekningar eru til*.

Hrormar (e. hairworms) skja tiltekin skordr, ..m. engisprettur. eir lifa innan drunum og ekkt eru tilfelli ar sem eir stra engisprettunum tt a vatni, v ormarnir urfa ess me fyrir xlunina.

ekkt eru snkjudr sem skja hornsli og breyta hegan eirra, sem virist auka lkurnar a fuglar ti au. Snkjudri nota fugla sem hsil til a ljka lfsferli snum.

Nlegt dmi er um svepp sem stjrnar vaxtaflugum.

Rannskn Carolyn Elya og flaga hennar vi hsklann Berkley (birt eLife jl) lsir hvernig sveppurinn breytir hegan flugunnar. Upphafi er fjarska sakleysislegt, sveppagr lendir flugu. Gri sprar og vex inn fluguna. Fyrst sta nrist sveppurinn fora flugunnar, fituvef og ru lauslegu inni lkamsholi ess. San koma hrif hegunina ljs.

Fyrst klifrar flugan klifrar upp stilk (ea vegg). Nst rekur hn t ranann, og tyllir honum stilkinn. Sveppurinn veldur v einnig a efnasamsetning munnvatnins hefur breyst, a verur lmkenndara. annig festist raninn vi stilkinn og flugan situr fst (eins og egar maur festir blauta tungu frosnum ljsastaur - varla arf a taka fram a a er flugunni vert um ge).

Vxtur sveppsins margfaldast nstu daga og hann nrist llum innri lffrum flugunar, hjarta, heila og vvum. egar hr er komi sgu hangir flugan rananum, me vngina t lofti og t r lkaman vaxa grliir sveppsins. Me v a stra flugunni han sta, festa hana og breia r vngjunum vngjunum, eykur sveppurinn lkurnar a grin dreifist vtt og breitt.

flywing635-410x273

Mynd af vef Berkley hskla, tekin af C. Elya.

Sveppurinn sem um rir heitir Entomophthora muscae, sem a m sem eyandi skordra", og skir hann margar tegundir flugna af tt tvvngja. Carolyn hefur huga a skilja hvernig sveppir breyta hegan flugna. Fyrsta skrefi eim tilgangi var a finna svepp sem skir vaxtaflugur. stan er s a lffringar hafa rannsaka fluguna rma ld og ekkja erfir hennar og taugakerfi, og ba yfir margvslegum verkfrum til a kveikja og slkkva genum og ar me tilteknum stvum og kerfum heila flugunnar.

Eins og allar gar rannsknir byrjai essi v a Caroline setti gildru svalirnar snar. hana safnai hn lifandi flugum og leitai a sveppaskingum. Dag einn fann hn flugu, sem sat fst innan gildrunni og var hvt af myglu eftir nokkra daga. Hn ni grum og gat teki me sr inn tilraunastofu, til skja flugur ar. N er Carolyn verkfri hndunum til a rannsaka hvernig getur sveppurinn breytt hegun flugunnar. Hn er n flutt til Boston og vinnur rannsknarstofu Ben de Bivort vi Harvard**, og stefnir a svara eftirfarandi spurningum.

Hvernig rnir hann flugunni lkama snum, og tekur vi stjrnartaumunum?

Hvaa taugar ea stvar hefur sveppurinn hrif ?

Framleiir hann boefni sem virka taugakerfi flugunnar?

Eyileggur hann kvenar taugar ea heilastvar og strir annig hegun flugunnar?

Er kannski ng fyrir sveppinn a vaxa inn hausinn flugunni?

essu samhengi sprettur spurningin hvort sveppir stri mannflki sama htt?

Ekki er vita um svepp sem skir menn og fr til a klifra upp staura ea flta sr Kringluna, festa sig ofarlega og ba olinma eftir v a sveppurinn vaxi t r skinninu. Hins vegar er vita a rveruflran okkar framleiir margvsleg efni, sem geta haft hrif lfelisfri okkar og jafnvel taugakerfi. A mr vitandi eru ekki til dmi um tiltekinn snkil (t.d. bakteru ea svepp) sem hefur hrif heila hsilsins og leiir til breytingar hegan sem kemur vikomandi snkli vel lfsbarttu. En a ir ekki a hann s ekki til, og dragi mig a kkudallinum...

*etta er dmi um lkindatr Lloyd Christmas persnunar Dumb dumber, egar stlkan segir a a su 1 mti milljn lkur a au ni saman, "so you are telling me there is a chance"...

**Ben kom hinga til ands mars og hlt erindi um rannsknir snar vi Lffristofnun H. Me honum komu Carolyn og fleiri flagar af labbanum, og vorum vi svo heppinn a eiga me eim dagstund og ra saman um hegun, flugur, gen og sveppi meal annars.

Heimildir og tarefni:

Carolyn Elya ofl. 2018. Robust manipulation of the behavior of Drosophila melanogaster by a fungal pathogen in the laboratory, eLife. 7:e34414 doi: 10.7554/eLife.34414

Robert Sanders, 2018. Flies meet gruesome end under influence of puppeteer fungus, Berkley University media center.

Ed Young 2018.Is this fungus using a virus to control an animal's mind? The atlantic.

TheoC.M.Bakker og JamesF.A.Traniello 2017, Behave in your parasites interest. Behavioral Ecology and Sociobiology 71:44.


Er hgt a endurlfga tdau dr?

Er hgt a endurlfga tdau dr? Vsindavefurinn, 19. jn 2018.

sgu lfs jrinni eru ekktar fimm strar tdauahrinur ar sem margar tegundir og fjlskyldur lfvera du t. Ein slk hrina var til dmis vi lok permtmabilsins og nnur lok krtartmans egar risaelurnar du t (endanlega, nema fuglarnir sem eru af eim komnir). Sjtta tdauahrinan er hafin. lkt eim fyrri er hn af mannavldum, vegna mengunar, eyingar bsva, ofveii og loftslagsbreytinga.

Margar lfverur hafa di t sustu ldum vegna mannsins, til dmis geirfuglar og flkkudfur. Margar arar lfverur eru trmingarhttu. Af sumum tegundum dra eru bara eftir tugir, hundruir ea sundir einstaklinga nttrunni. ekkt er skjaldbakan Einmanna Georg Galapagoseyjum, en hann var s sasti sinnar tegundar (Chelonoidis nigra abingdoni). Tilraunir til a maka honum vi kerlur af rum nskyldum tegundum bru engan rangur og tegundin d t me honum ri 2012.

Spyrja m hvort og hvaa aferir duga til a hindra tdaua tegunda ea jafnvel endurlfga tdau dr? Ein afer til ess a reyna a bjarga tegundum r trmingarhttu er s sem Georg fkk a prfa. A xla einstaklingum vi nskyldar tegundir og eim afkvmum svo saman og reyna a velja fyrir eiginleikum sem einkenna tegundina httu. etta hefur til dmis veri reynt me strar kattartegundir, ljn, tgrisdr og skylda ketti. Vandamli er a ekki er augljst hvernig hgt er a endurbyggja upprunalegu tegundina, til dmis ljni r genaspu strra kattardra.

N er aallega horft til tveggja afera, klnunar ea erfabreytinga, eirri von a bjarga tegundum trmingarhttu ea jafnvel endurreisa tdauar tegundir. Klnun, bygg kjarnaflutningi inn eggfrumu hefur veri notu og er lambi Doll frgasta dmi, en alls hafa 21 arar drategundir veri klnaar me essari afer. Nlega fddust tveir makak-apar, Hua Hua og Zhong Zhong, sem bnir voru til ennan htt.

Klnun hefur nst vi a fjlga lfverum sem eru trmingarhttu. Banteng (Bos javanicus), asskur ttingi ka, var klnaur og tv slk dr voru til snis dragarinum San Diego. Klnaur gaur (Bos gaurus), en gaurar eru indverskir ttingjar vsunda, tti a vera aaladrttarafl sama dragars en hann d skmmu eftir fingu. Fing er httuleg spendrum en gti veri srstaklega httuleg klnuum drum og eru mrg dmi eru um a klnu afkvmi hafi di fingu. tt klnun komi a gagni er hn hvorki skilvirk n rugg afer til a hjlpa til vi a fjlga drum trmingarhttu. Ein og sr dugar hn heldur ekki til a endurreisa tdau dr v fyrir klnun arf lifandi frumu ea heilan kjarna.

N erfatkni - CRISPR-Cas-tknin - gti hugsanlega gert mgulegt a endurlfga tdauar tegundir, srstaklega ef hn er notu me klnunartkni. CRISPR-aferin gerir mgulegt a breyta r gena markvissan htt. Hugsanlegt vri a nota aferina til a breyta erfamengi nlifandi tegundar annig a a lkist erfamengi tdaus ttingja. Aferin byggir nokkrum veigamiklum forsendum. Til a mgulegt s a lfga vi tdauu tegundina urfa a vera fyrir hendi upplsingar um erfamengi hennar. Ekkert erfaefni er a finna leifum tegunda sem du t fyrir milljnum ra. a er v enginn mguleiki a endurlfga risaelur ea brynfiska. Einnig arf tegund nskylda eirri tdauu, sem er ngilega algeng til a vinna me. Upplsingar um rair erfamengja beggja tegunda, eirrar tdauu og ttingjans, urfa a vera reianlegar. San arf a endurskrifa erfaefni ttingjans og breyta v annig a v svipi til erfaefnis tdauu tegundarinnar, sem myndi gerast me CRISPR-tkninni. Til a hraa ferlinu yrfti lklega a notast vi klnun fruma og nokkrar umferir af erfabreytingum og roskun afkvma stagngumrum. annig vri hgt a fra erfamengi fjarskylda ttingjans (og ar me lffri einstaklinganna) nr v sem einkenndi hina tdauu tegund. Hugmyndin er djrf og spurning hvort hn s framkvmanleg. Eitt veigamiki atrii er spurningin um hvaa erfabreytingar tti a framkvma.

Munur erfaefni nskyldra tegunda er mismikill. hinum tdaua lofl og nlifandi Afrkufl er um 3% munur erfaefni. a kann a virka smvgilegt, en vegna umfangs erfamengja hryggdra ir etta a fleiri milljnir basa eru lkir erfamengjum fls og lofls. a er tknilega mgulegt a framkvma milljn nkvmar breytingar me CRISPR-tkninni erfaefni einnar frumu. Forvgismenn aferarinnar segja a eir vilji ekki gera allar breytingarnar heldur bara r sem skipti mli. vaknar nsta spurningin hvaa mismunur genum lofls og fls skiptir mestu um muninn tliti eirra og hegun? Forvgismennirnir segja a r su rugglega aeins 20 til 100, aeins urfi a finna r.

runar- og erfafringar vita a a er frnlega erfitt a finna gen sem hafa hrif mun tveimur tegundum. Nrtkt dmi er s 1-3% munur sem er erfaefni manna og simpansa. Vi hfum hugmynd um mismun nokkrum genum sem lklega skipta mli fyrir muninn okkur og simpnsum, en alls ekki allar breytingarnar. v er harla lklegt a hgt s a finna hvaa 100 stkkbreytingar geru loflinn frbruginn ntmaflnum, og ar me fellur framtaki um sjlft sig.

Ef til vill er veigameira s fyrirhfn og kostnaur sem myndi fylgja v a endurlfga tdaua lfveru ea koma tegund r trmingarhttu me klnun og erfatkni.

Vi hfum mestan huga verndun strra dra, spendr og fugla. En fstir hafa hyggjur af tdaua orma, bjalla, baktera ea blma. Veruleikinn er s a etta eru algengustu hpar lfvera jrinni. Hrai tdaua ntmanum er hr, tali er a um 30 tegundir deyi t hverjum degi. a yrfti v a klna og endurlfa um 30 tegundir dag til ess a halda horfinu hva varar fjlda tegunda.

Rtta spurningin er ef til vill hver er besta leiin til a vihalda fjlbreytileika lfs jrinni? Svari er a vi urfum a breyta neyslumynstri, draga r feralgum me flugvlum, vernda bsvi og spillt verni.

Samantekt:

  • Erfatkni og klnun mtti ef til vill nta til a bjarga tegundum trmingarhttu.
  • Mun erfiara er a endurlfga tdauar tegundir me slkri tkni, srstaklega lngu tdauar tegundir eins og lofla.
  • mgulegt vri a endurlfga risaelur v erfaefni eirra er glata og r eiga enga ngilega skylda ttingja lfi.
  • Mikilvgara er a koma veg fyrir tdaua me v a vernda nttruna og draga r neyslu.


N heimildamynd um stir bleikjunnar

Bleikjurnar ingvallavatni eru um margt forvitnilegar. Edite Fiskovica kynnti sustu viku meistaraverkefni sitt Umhverfis- og aulindafri, sem hn vann r myndefni af kuungableikjum hrygningarsl.

Verkefni heitir, Vktun mkunaratferlis kuungableikju (Salvelinus alpinus) ingvallavatni ljsi breytinga veurfari og aukins lags af mannavldum.

v tbj hn heimildamynd um atferli og mkun kuungableikjunnar, sem n er agengilegt vef youtube

tarefni:

stir fiskanna ingvallavatni | Hskli slands

Arnar Plsson 2016 Prunarjnusta fyrir laxfiska

Arnar Plsson | 14. mars 2013 Lfrki gjnna vi ingvallavatn


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband