Leita Ý frÚttum mbl.is

FŠrsluflokkur: VÝsindi og frŠ­i

Mann÷ld og loftslagsbreytingar

Ma­urinn hefur ßhrif ß nßtt˙runa, m.a. loftslag og lÝfrÝki.

Sampil ■ßtta Ý nßtt˙runni eru oft hß­ magni e­a samhengi. Til dŠmis skiptir ekki mßli hvort vi­ fßum staka, tvŠr e­a ■rjßr kvefveirur Ý nefi­. En ef vi­ fßum 1000 veirur, ■ß eru verulegar lÝkur ß flensu. Einnig gŠtu lÝkur ß sřkingu aukist, ef vi­ fßum veirur ■egar vi­ erum vannŠr­ (dŠmi um samhengi).

Einnig eru einnig ■ekkt svok÷llu­ snjˇboltaßhrif. Ef eitthva­ ferli fer af sta­, ■ß er lÝti­ til a­ stoppa ■a­. T.d. snjˇskri­ur e­a skˇgareldar.

Nřleg rannsˇkn ß ßhrif mannsins ß koltvÝlidi og hlřnun jar­ar sřnir a­ snjˇboltaßhrif eru mj÷g sennileg. Ůa­ sem alvarlegra er a­ vi­ nßlgumst ■ann punkt a­ boltarnir fara a­ r˙lla, aukinn hiti lei­ir til breytinga ß j÷klum, Ýshellum og vistkerfum, sem lei­ir til enn meiri hlřnunar. Eftir ■a­ hafa mˇtvŠgisa­ger­ir okkar engin ßhrif. OlÝufurstarnir, neysluherrarnir og postular ■eirra hafa efnahagslegan vilja bara grŠ­a pening, en skeyta engu um langtÝma aflei­ingar ■ess.

Kjartan Hreinn fjallar um ■essa nřju rannsˇkn Ý lei­ara FrÚttabla­sins (Mann÷ld). Hann segir m.a.

Will Steffen og 15 me­ho╠ˆfundar hans a­ yfirlitsgreininni äTrajectories of the Earth System in the Anthropoceneô, sem birtist i╠ vi╠sindariti bandari╠sku vi╠sindaakademi╠unnar (PNAS) a╠ do╠ˆgunum, draga upp sla╠andi mynd af ■eim breytingum sem mo╠ˆgulega munu eiga se╠r sta­ a╠ manno╠ˆld. Fa╠ar vi╠sindagreinar hafa vaki­ jafn mikla athygli og grein Steffens og co. a╠ undanfo╠ˆrnum a╠rum. Ein mo╠ˆguleg a╠stŠ­a fyrir ■vi╠ eru ■Šr skelfilegu svi­smyndir sem vir­ast bi╠­a okkar a­ o╠breyttu. Sli╠k dramati╠k vir­ist vera ■a­ sem ■arf til til a­ koma loftslagsma╠lum a­ i╠ almennri umrŠ­u.

Ein af ni­ursto╠ˆ­um greinarinnar tekur til sja╠lfstyrkjandi ferla eins og ■i­nunar si╠frera a╠ nor­urskautssvŠ­um, sto╠rfelldrar gro╠­urvisnunar og bra╠­nunar i╠shellna a╠ landi. Allt ferlar sem geta magna­ og hra­a­ a╠hrifum loftslagsbreytinga. Ho╠ˆfundarnir telja a­ for­ast megi sli╠ka ferla me­ ■vi╠ a­ halda hly╠nun jar­ar undir tveimur gra╠­um, mi­a­ vi­ ti╠mabili­ fyrir i­nbyltinguna. Vi­ na╠lgumst nu╠ ■ennan ■ro╠ˆskuld ľ honum ver­uráa­ o╠breyttu na╠­ um mi­ja o╠ˆld ľ og sem stendur er fa╠tt sem gefur til kynna a­ okkur takist a­ for­ast hann. Sja╠lfstyrkjandi ferlar, eins og losun metans u╠r si╠frera, gŠtu si╠­an teki­ nokkrar aldir a­ raungerast.

Ůa­ er okkar a­ koma Ý veg fyrir frekari loftslagsbreytingum.

M.a. me­ ■vÝ a­ draga ˙r neyslu, akstri, flugfer­al÷gum og fleiru.

Hjßlpumst ÷ll a­.


Sveppur sem stjˇrnar flugum

Vi­ rß­um okkur sjßlf og t÷kum sjßlfstŠ­ar ßkvar­anir. E­a hva­?

Hinir vitibornu menn tr˙a ■vÝ a­ ■eir sÚ sjßlfstŠ­ir einstaklingar. Hugmyndin um a­ missa stjˇrn ß sÚr er flestum ˇgnvekjandi. HrŠ­ilegasta martr÷­ vŠri ef einhver myndi nß valdi ß lÝkama manns og huga, og ota manni til vo­averka. Galdrakall Ý unglingabˇkmenntum kemur upp Ý hugann.

En hversu algengt er ■a­ Ý dřrarÝkinu a­ lÝfvera nßi valdi ß annari lÝfveru og stjˇrni henni?

Frekar sjaldgŠft.

Sem ■ř­ir a­ undantekningar eru til*.

Hßrormar (e. hairworms) sřkja tiltekin skordřr, ■.ß.m. engisprettur. Ůeir lifa innan Ý dřrunum og ■ekkt eru tilfelli ■ar sem ■eir střra engisprettunum Ý ßtt a­ vatni, ■vÝ ormarnir ■urfa ■ess me­ fyrir Šxlunina.

Ůekkt eru snÝkjudřr sem sřkja hornsÝli og breyta heg­an ■eirra, sem vir­ist auka lÝkurnar ß a­ fuglar Úti ■au. SnÝkjudřri­ nota fugla sem hřsil til a­ lj˙ka lÝfsferli sÝnum.

Nřlegt dŠmi er um svepp sem stjˇrnar ßvaxtaflugum.

Rannsˇkn Carolyn Elya og fÚlaga hennar vi­ hßskˇlann Ý Berkley (birt Ý eLife Ý j˙lÝ) lřsir hvernig sveppurinn breytir heg­an flugunnar. Upphafi­ er fjarska sakleysislegt, sveppagrˇ lendir ß flugu. Grˇi­ spÝrar og vex inn Ý fluguna. Fyrst Ý sta­ nŠrist sveppurinn ß for­a flugunnar, fituvef og ÷­ru lauslegu inni Ý lÝkamsholi ■ess. SÝ­an koma ßhrif ß heg­unina Ý ljˇs.

Fyrst klifrar flugan klifrar upp stilk (e­a vegg). NŠst rekur h˙n ˙t ranann, og tyllir honum ß stilkinn. Sveppurinn veldur ■vÝ einnig a­ efnasamsetning munnvatnins hefur breyst, ■a­ ver­ur lÝmkenndara. Ůannig festist raninn vi­ stilkinn og flugan situr f÷st (eins og ■egar ma­ur festir blauta tungu ß frosnum ljˇsastaur - varla ■arf a­ taka fram a­ ■a­ er flugunni ■vert um ge­).

V÷xtur sveppsins margfaldast nŠstu daga og hann nŠrist ß ÷llum innri lÝffŠrum flugunar, hjarta, heila og v÷­vum. Ůegar hÚr er komi­ s÷gu hangir flugan ß rananum, me­ vŠngina ˙t Ý lofti­ og ˙t ˙r lÝkaman vaxa grˇli­ir sveppsins. Me­ ■vÝ a­ střra flugunni ß hßan sta­, festa hana og brei­a ˙r vŠngjunum vŠngjunum, eykur sveppurinn lÝkurnar ß a­ grˇin dreifist vÝtt og breitt.

flywing635-410x273

Mynd af vef Berkley hßskˇla, tekin af C. Elya.

Sveppurinn sem um rŠ­ir heitir Entomophthora muscae, sem ■ř­a mß sem ôey­andi skordřra", og sřkir hann margar tegundir flugna af Štt tvÝvŠngja. Carolyn hefur ßhuga ß a­ skilja hvernig sveppir breyta heg­an flugna. Fyrsta skrefi­ Ý ■eim tilgangi var a­ finna svepp sem sřkir ßvaxtaflugur. ┴stŠa­n er s˙ a­ lÝffrŠ­ingar hafa rannsaka­ fluguna Ý r˙ma ÷ld og ■ekkja erf­ir hennar og taugakerfi, og b˙a yfir margvÝslegum verkfŠrum til a­ kveikja og sl÷kkva ß genum og ■ar me­ tilteknum st÷­vum og kerfum Ý heila flugunnar.

Eins og allar gˇ­ar rannsˇknir byrja­i ■essi ß ■vÝ a­ Caroline setti gildru ß svalirnar sÝnar. ═ hana safna­i h˙n lifandi flugum og leita­i a­ sveppasřkingum. Dag einn fann h˙n flugu, sem sat f÷st innan ß gildrunni og var­ hvÝt af myglu eftir nokkra daga. H˙n nß­i grˇum og gat teki­ me­ sÚr inn ß tilraunastofu, til sřkja flugur ■ar. N˙ er Carolyn verkfŠri Ý h÷ndunum til a­ rannsaka hvernig getur sveppurinn breytt heg­un flugunnar. H˙n er n˙ flutt til Boston og vinnur ß rannsˇknarstofu Ben de Bivort vi­ Harvard**, og stefnir ß a­ svara eftirfarandi spurningum.

Hvernig rŠnir hann flugunni lÝkama sÝnum, og tekur vi­ stjˇrnartaumunum?

Hva­a taugar e­a st÷­var hefur sveppurinn ßhrif ß?

Framlei­ir hann bo­efni sem virka ß taugakerfi flugunnar?

Ey­ileggur hann ßkve­nar taugar e­a heilast÷­var og střrir ■annig heg­un flugunnar?

Er kannski nˇg fyrir sveppinn a­ vaxa inn Ý hausinn ß flugunni?

═ ■essu samhengi sprettur spurningin hvort sveppir střri mannfˇlki ß sama hßtt?

Ekki er vita­ um svepp sem sřkir menn og fŠr ■ß til a­ klifra upp staura e­a flřta sÚr Ý Kringluna, festa sig ofarlega og bÝ­a ■olinmˇ­a eftir ■vÝ a­ sveppurinn vaxi ˙t ˙r skinninu. Hins vegar er vita­ a­ ÷rveruflˇran okkar framlei­ir margvÝsleg efni, sem geta haft ßhrif ß lÝfe­lisfrŠ­i okkar og jafnvel taugakerfi. A­ mÚr vitandi eru ekki til dŠmi um tiltekinn snÝkil (t.d. bakterÝu e­a svepp) sem hefur ßhrif ß heila hřsilsins og lei­ir til breytingar ß heg­an sem kemur vi­komandi snÝkli vel Ý lÝfsbarßttu. En ■a­ ■ř­ir ekki a­ hann sÚ ekki til, og dragi mig a­ k÷kudallinum...

á

*Ůetta er dŠmi um lÝkindatr˙ Lloyd Christmas persˇnunar Ý Dumb dumber, ■egar st˙lkan segir a­ ■a­ sÚu 1 ß mˇti milljˇn lÝkur ß a­ ■au nßi saman, "so you are telling me there is a chance"...

**Ben kom hinga­ til ands Ý mars og hÚlt erindi um rannsˇknir sÝnar vi­ LÝffrŠ­istofnun H═. Me­ honum komu Carolyn og fleiri fÚlagar af labbanum, og vorum vi­ svo heppinn a­ eiga me­ ■eim dagstund og rŠ­a saman um heg­un, flugur, gen og sveppi me­al annars.

Heimildir og Ýtarefni:

Carolyn Elya ofl. 2018. Robust manipulation of the behavior of Drosophila melanogaster by a fungal pathogen in the laboratory, eLife. 7:e34414 doi: 10.7554/eLife.34414

Robert Sanders, 2018. Flies meet gruesome end under influence of puppeteer fungus, Berkley University media center.

Ed Young 2018.áIs this fungus using a virus to control an animal's mind? The atlantic.

TheoáC.áM.áBakker og JamesáF.áA.áTraniello 2017, Behave in your parasiteĺs interest. Behavioral Ecology and Sociobiology 71:44.


Er hŠgt a­ endurlÝfga ˙tdau­ dřr?

Er hŠgt a­ endurlÝfga ˙tdau­ dřr? VÝsindavefurinn, 19. j˙nÝ 2018.

═ s÷gu lÝfs ß j÷r­inni eru ■ekktar fimm stˇrar ˙tdau­ahrinur ■ar sem margar tegundir og fj÷lskyldur lÝfvera dˇu ˙t. Ein slÝk hrina var­ til dŠmis vi­ lok permtÝmabilsins og ÷nnur Ý lok krÝtartÝmans ■egar risae­lurnar dˇu ˙t (endanlega, nema fuglarnir sem eru af ■eim komnir). Sj÷tta ˙tdau­ahrinan er hafin. ËlÝkt ■eim fyrri er h˙n af mannav÷ldum, vegna mengunar, ey­ingar b˙svŠ­a, ofvei­i og loftslagsbreytinga.

Margar lÝfverur hafa dßi­ ˙t ß sÝ­ustu ÷ldum vegna mannsins, til dŠmis geirfuglar og fl÷kkud˙fur. Margar a­rar lÝfverur eru Ý ˙trřmingarhŠttu. Af sumum tegundum dřra eru bara eftir tugir, hundru­ir e­a ■˙sundir einstaklinga Ý nßtt˙runni. Ůekkt er skjaldbakan Einmanna Georg ß Galapagoseyjum, en hann var sß sÝ­asti sinnar tegundar (Chelonoidis nigra abingdoni). Tilraunir til a­ maka honum vi­ kerlur af ÷­rum nßskyldum tegundum bßru engan ßrangur og tegundin dˇ ˙t me­ honum ßri­ 2012.

Spyrja mß hvort og ■ß hva­a a­fer­ir duga til a­ hindra ˙tdau­a tegunda e­a jafnvel endurlÝfga ˙tdau­ dřr? Ein a­fer­ til ■ess a­ reyna a­ bjarga tegundum ˙r ˙trřmingarhŠttu er s˙ sem Georg fÚkk a­ prˇfa. A­ Šxla einstaklingum vi­ nßskyldar tegundir og ■eim afkvŠmum svo saman og reyna a­ velja fyrir eiginleikum sem einkenna tegundina Ý hŠttu. Ůetta hefur til dŠmis veri­ reynt me­ stˇrar kattartegundir, ljˇn, tÝgrisdřr og skylda ketti. Vandamßli­ er a­ ekki er augljˇst hvernig hŠgt er a­ endurbyggja upprunalegu tegundina, til dŠmis ljˇni­ ˙r genas˙pu stˇrra kattardřra.

N˙ er a­allega horft til tveggja a­fer­a, klˇnunar e­a erf­abreytinga, Ý ■eirri von a­ bjarga tegundum Ý ˙trřmingarhŠttu e­a jafnvel endurreisa ˙tdau­ar tegundir. Klˇnun, bygg­ ß kjarnaflutningi inn Ý eggfrumu hefur veri­ notu­ og er lambi­ Dollř frŠgasta dŠmi­, en alls hafa 21 a­rar dřrategundir veri­ klˇna­ar me­ ■essari a­fer­. Nřlega fŠddust tveir makakÝ-apar, Hua Hua og Zhong Zhong, sem b˙nir voru til ß ■ennan hßtt.

Klˇnun hefur nřst vi­ a­ fj÷lga lÝfverum sem eru Ý ˙trřmingarhŠttu. Banteng (Bos javanicus), asÝskur Šttingi k˙a, var klˇna­ur og tv÷ slÝk dřr voru til sřnis Ý dřragar­inum Ý San Diego. Klˇna­ur gaur (Bos gaurus), en gaurar eru indverskir Šttingjar vÝsunda, ßtti a­ vera a­ala­drßttarafl sama dřragar­s en hann dˇ sk÷mmu eftir fŠ­ingu. FŠ­ing er hŠttuleg spendřrum en gŠti veri­ sÚrstaklega hŠttuleg klˇnu­um dřrum og eru m÷rg dŠmi eru um a­ klˇnu­ afkvŠmi hafi dßi­ Ý fŠ­ingu. ١tt klˇnun komi a­ gagni ■ß er h˙n hvorki skilvirk nÚ ÷rugg a­fer­ til a­ hjßlpa til vi­ a­ fj÷lga dřrum Ý ˙trřmingarhŠttu. Ein og sÚr dugar h˙n heldur ekki til a­ endurreisa ˙tdau­ dřr ■vÝ fyrir klˇnun ■arf lifandi frumu e­a heilan kjarna.

Nř erf­atŠkni - CRISPR-Cas-tŠknin - gŠti hugsanlega gert m÷gulegt a­ endurlÝfga ˙tdau­ar tegundir, sÚrstaklega ef h˙n er notu­ me­ klˇnunartŠkni. CRISPR-a­fer­in gerir m÷gulegt a­ breyta r÷­ gena ß markvissan hßtt. Hugsanlegt vŠri a­ nota a­fer­ina til a­ breyta erf­amengi n˙lifandi tegundar ■annig a­ ■a­ lÝkist erf­amengi ˙tdau­s Šttingja. A­fer­in byggir ß nokkrum veigamiklum forsendum. Til a­ m÷gulegt sÚ a­ lÝfga vi­ ˙tdau­u tegundina ■urfa a­ vera fyrir hendi upplřsingar um erf­amengi hennar. Ekkert erf­aefni er a­ finna Ý leifum tegunda sem dˇu ˙t fyrir milljˇnum ßra. Ůa­ er ■vÝ enginn m÷guleiki ß a­ endurlÝfga risae­lur e­a brynfiska. Einnig ■arf tegund nßskylda ■eirri ˙tdau­u, sem er nŠgilega algeng til a­ vinna me­. Upplřsingar um ra­ir erf­amengja beggja tegunda, ■eirrar ˙tdau­u og Šttingjans, ■urfa a­ vera ßrei­anlegar. SÝ­an ■arf a­ endurskrifa erf­aefni Šttingjans og breyta ■vÝ ■annig a­ ■vÝ svipi til erf­aefnis ˙tdau­u tegundarinnar, sem myndi gerast me­ CRISPR-tŠkninni. Til a­ hra­a ferlinu ■yrfti lÝklega a­ notast vi­ klˇnun fruma og nokkrar umfer­ir af erf­abreytingum og ■roskun afkvŠma Ý sta­g÷ngumŠ­rum. Ůannig vŠri hŠgt a­ fŠra erf­amengi fjarskylda Šttingjans (og ■ar me­ lÝffrŠ­i einstaklinganna) nŠr ■vÝ sem einkenndi hina ˙tdau­u tegund. Hugmyndin er dj÷rf og spurning hvort h˙n sÚ framkvŠmanleg. Eitt veigamiki­ atri­i er spurningin um hva­a erf­abreytingar Štti a­ framkvŠma.

Munur ß erf­aefni nßskyldra tegunda er mismikill. ┴ hinum ˙tdau­a lo­fÝl og n˙lifandi AfrÝkufÝl er um 3% munur ß erf­aefni. Ůa­ kann a­ virka smßvŠgilegt, en vegna umfangs erf­amengja hryggdřra ■ř­ir ■etta a­ fleiri milljˇnir basa eru ˇlÝkir Ý erf­amengjum fÝls og lo­fÝls. Ůa­ er tŠknilega ˇm÷gulegt a­ framkvŠma milljˇn nßkvŠmar breytingar me­ CRISPR-tŠkninni ß erf­aefni einnar frumu. ForvÝgismenn a­fer­arinnar segja a­ ■eir vilji ekki gera allar breytingarnar heldur bara ■Šr sem skipti mßli. Ůß vaknar nŠsta spurningin hva­a mismunur ß genum lo­fÝls og fÝls skiptir mestu um muninn ß ˙tliti ■eirra og heg­un? ForvÝgismennirnir segja a­ ■Šr sÚu ÷rugglega a­eins 20 til 100, a­eins ■urfi a­ finna ■Šr.

Ůrˇunar- og erf­afrŠ­ingar vita a­ ■a­ er fßrßnlega erfitt a­ finna gen sem hafa ßhrif ß mun ß tveimur tegundum. NŠrtŠkt dŠmi er sß 1-3% munur sem er ß erf­aefni manna og simpansa. Vi­ h÷fum hugmynd um mismun Ý nokkrum genum sem lÝklega skipta mßli fyrir muninn ß okkur og simp÷nsum, en alls ekki allar breytingarnar. ŮvÝ er harla ˇlÝklegt a­ hŠgt sÚ a­ finna hva­a 100 st÷kkbreytingar ger­u lo­fÝlinn frßbrug­inn n˙tÝmafÝlnum, og ■ar me­ fellur framtaki­ um sjßlft sig.

Ef til vill er ■ˇ veigameira s˙ fyrirh÷fn og kostna­ur sem myndi fylgja ■vÝ a­ endurlÝfga ˙tdau­a lÝfveru e­a koma tegund ˙r ˙trřmingarhŠttu me­ klˇnun og erf­atŠkni.

Vi­ h÷fum mestan ßhuga ß verndun stˇrra dřra, spendřr og fugla. En fŠstir hafa ßhyggjur af ˙tdau­a orma, bjalla, bakterÝa e­a blˇma. Veruleikinn er sß a­ ■etta eru algengustu hˇpar lÝfvera ß j÷r­inni. Hra­i ˙tdau­a Ý n˙tÝmanum er hßr, tali­ er a­ um 30 tegundir deyi ˙t ß hverjum degi. Ůa­ ■yrfti ■vÝ a­ klˇna og endurlÝfa um 30 tegundir ß dag til ■ess a­ halda Ý horfinu hva­ var­ar fj÷lda tegunda.

RÚtta spurningin er ef til vill hver er besta lei­in til a­ vi­halda fj÷lbreytileika lÝfs ß j÷r­inni? Svari­ er a­ vi­ ■urfum a­ breyta neyslumynstri, draga ˙r fer­al÷gum me­ flugvÚlum, vernda b˙svŠ­i og ˇspillt vÝ­erni.

Samantekt:

  • Erf­atŠkni og klˇnun mŠtti ef til vill nřta til a­ bjarga tegundum Ý ˙trřmingarhŠttu.
  • Mun erfi­ara er a­ endurlÝfga ˙tdau­ar tegundir me­ slÝkri tŠkni, sÚrstaklega l÷ngu ˙tdau­ar tegundir eins og lo­fÝla.
  • Ëm÷gulegt vŠri a­ endurlÝfga risae­lur ■vÝ erf­aefni ■eirra er glata­ og ■Šr eiga enga nŠgilega skylda Šttingja ß lÝfi.
  • MikilvŠgara er a­ koma Ý veg fyrir ˙tdau­a me­ ■vÝ a­ vernda nßtt˙runa og draga ˙r neyslu.

á


Nř heimildamynd um ßstir bleikjunnar

Bleikjurnar Ý Ůingvallavatni eru um margt forvitnilegar. Edite Fiskovica kynnti Ý sÝ­ustu viku meistaraverkefni sitt Ý Umhverfis- og au­lindafrŠ­i, sem h˙n vann ˙r myndefni af ku­ungableikjum ß hrygningarslˇ­.

Verkefni­ heitir, V÷ktun m÷kunaratferlis ku­ungableikju (Salvelinus alpinus) Ý Ůingvallavatni Ý ljˇsi breytinga Ý ve­urfari og aukins ßlags af mannav÷ldum.

═ ■vÝ ˙tbjˇ h˙n heimildamynd um atferli og m÷kun ku­ungableikjunnar, sem n˙ er a­gengilegt ß vef youtube

á

á

á

á

á

á

á

═tarefni:

┴stir fiskanna Ý Ůingvallavatni | Hßskˇli ═slands

Arnar Pßlsson 2016 P÷runar■jˇnusta fyrir laxfiska

Arnar Pßlsson | 14. mars 2013 LÝfrÝki gjßnna vi­ Ůingvallavatn

á


R÷k lÝfsins Ý sjˇnmßli

Hvernig ver­a manneskjur til?

Mˇ­ir og fa­ir leggja eitthva­ til, og til ver­ur barn.

En hva­ leggju ■au til, hvernig virkar ■a­ og hvers vegna ver­a afkvŠmin lÝk foreldrum en aldrei nßkvŠmlega eins?

Ůessar spurningar kljß­ist grÝski heimspekingurinn Aristˇteles vi­ Ý rannsˇknum sÝnum. E­a eins og Gu­mundur Eggertsson segir Ý nřlegu vi­tali, grÝski nßtt˙rufrŠ­ingurinn Aristˇteles.

Leifur Hauksson rŠddi vi­ Gu­mund um Aristˇteles og s÷gu erf­afrŠ­innar, Ý tilefni af ˙tkomu bˇkarinnar R÷k lÝfsins.

Vi­tali­ er lang og Ýtarlegt, jafnvel ß mŠlikvar­a sjˇnmßls, og sÚrstaklega forvitnilegt. Ůetta segir nßunginn sem er b˙inn a­ lesa bˇkina nŠstum alla.

RokLifsins

áSjß einnig vittal vi­ Gu­mund Ý FrÚttabla­inu.

áBenedikt gefur R÷k lÝfsins ˙t.


Bleikjubݡ, ßstir fiskanna Ý Ůingvallavatni

Bleikjurnar Ý Ůingvallavatni eru um margt forvitnilegar. Edite Fiskovica kynnir Ý dag meistaraverkefni sitt Ý Umhverfis- og au­lindafrŠ­i, sem h˙n vann ˙r myndefni af ku­ungableikjum ß hrygningarslˇ­.

Verkefni­ heitir, V÷ktun m÷kunaratferlis ku­ungableikju (Salvelinus alpinus) Ý Ůingvallavatni Ý ljˇsi breytinga Ý ve­urfari og aukins ßlags af mannav÷ldum.

═ ■vÝ ˙tbjˇ h˙n heimildamynd um atferli og m÷kun ku­ungableikjunnar, sem sřnt ver­ur ßámeistaradegi nßtt˙ruvÝsinda sÝ­degis Ý dag.

HÚr fyrir ne­an er eldra myndband sem Fraser Cameron tˇk fyrir nokkrum ßrum.

A­allei­beinandi var Kalina Hristova Kapralova, nřdoktor vi­ H═.

═tarefni:

┴stir fiskanna Ý Ůingvallavatni | Hßskˇli ═slands

Arnar Pßlsson 2016 P÷runar■jˇnusta fyrir laxfiska

Arnar Pßlsson | 14. mars 2013 LÝfrÝki gjßnna vi­ Ůingvallavatn

á


Meistaradagur nßtt˙ruvÝsinda 25 maÝ

Meistaranemar Ý LÝf- og umhverfisvÝsindadeild og Jar­vÝsindadeild kynna meistaraverkefni sÝn 25. mßi 2018.

Dagskrß

12:45: Opnun Meistaradags nßtt˙ruvÝsinda Ý stofu 132
Magn˙s Tumi Gu­mundsson, prˇfessor og deildarforseti Jar­vÝsindadeildar og Anna Dˇra SŠ■ˇrsdˇttir, prˇfessor og ádeildarforseti LÝf- og umhverfisvÝsindadeildar setja daginn.

Meistarafyrirlestrar Ý stofum 130, 131 og 132 frß kl. 13-16

Stofa 132
LandfrŠ­i / Fer­amßlafrŠ­i / Umhverfis- og au­lindafrŠ­iá

13:00 á Shauna Laurel Jones
Umhverfis- og au­lindafrŠ­i
Prř­i ß kornakrinum? ┴lftin ß ═slandi og ßgreiningur um verndun hennar
Feathered Majesty in the Grainfields? Conflict, Conservation, and the Whooper Swan in Iceland
A­allei­beinandi: Karl Benediktsson, prˇfessorá

13:30áá Jˇn Smßri Jˇnsson
Umhverfis- og au­lindafrŠ­i
Mßlsme­fer­ sveitarfÚlaga vi­ ˙tgßfu framkvŠmdaleyfa fyrir matskyldar framkvŠmdir ß ßrunum 2006 til 2016
Responsibilities of Municipalities Issuing Permits for Projects Subjected to the Environmental Impact Assessment, 2006
A­allei­beinandi: Ůorbj÷rg K Kjartansdˇttir, a­junktá

14:00áá ١rhildur Heimisdˇttir
LandfrŠ­i
Ăgifegur­ eldfjalla: ┴hŠttuupplifun fer­amanna ß Laugaveginum vegna eldgosavßr.
Sublime volcanoes: Tourists experiences of volcanic risk on the Laugavegur hiking trail.
A­allei­beinandi: Gu­r˙n GÝsladˇttir, prˇfessorá

14:30áá PÚtur Smßri Tafjord
Umhverfis- og au­lindafrŠ­i
Fer­a■jˇnustan og mi­borg ReykjavÝkur: Er mi­borgin fyrir alla?
Tourism and Reykjavik's city center: Is the city center for everyone?
A­allei­beinandi: KatrÝn Anna Lund, prˇfessorá

15:00áá Danielle Elizabeth Beauchemin
Umhverfis- og au­lindafrŠ­i
┌tbrei­sla og upprŠting tr÷llahvanna (Heracleum) Ý ReykjavÝk
Distribution and Management of Heracleum species in ReykjavÝk, Iceland
A­allei­beinandi: Mariana Lucia Tamayo, lektor

á

Stofa 131
LÝffrŠ­i / Umhverfis- og au­lindafrŠ­i

13:00 á ١rdÝs Bj÷rt Sig■ˇrsdˇttir
Umhverfis- og au­lindafrŠ­i
Sannprˇfun mˇtvŠgisa­ger­a vegna vegaframkvŠmda: Skilar endurheimt votlendis tilŠtlu­um ßrangri?
Environmental Impact Auditing: Are wetland reclamation efforts as a mitigation measure delivering acceptable outcomes?
A­allei­beinandi: ١ra Ellen ١rhallsdˇttir, prˇfessor

13:30áá Dagnř ┴sta R˙narsdˇttir
LÝffrŠ­i
Genatjßning og bj÷rgun galla Ý vŠngl÷gun Ý ßvaxtaflugunni Drosophila melanogaster
Gene expression and rescue of wing morphology defects in Drosophila melanogaster
A­allei­beinandi: Arnar Pßlsson, dˇsent

14:00áá KatrÝn Bj÷rnsdˇttir
LÝffrŠ­i
┴hrif hlřnandi loftslags og sau­fjßrbeitar ß ni­urbrot lÝfrŠnna leyfa ß hßartÝskum og lßgarktÝskum svŠ­um
Decomposition responses to climate warming and sheep grazing in the high and sub-Arctic
A­allei­beinandi: Ingibj÷rg Svala Jˇnsdˇttir, prˇfessor

14:30áá Petra Landmark Gu­mundsdˇttir
LÝffrŠ­i
Uppbygging og samsetning sveppa Ý hÚlumosalÝfskurn
Fungal structure and composition in liverwort-based biocrust
A­allei­beinandi: Ëlafur Sigmar AndrÚsson, prˇfessor

15:00áá Edite Fiskovica
Umhverfis- og au­lindafrŠ­i
V÷ktun m÷kunaratferlis ku­ungableikju (Salvelinus alpinus) Ý Ůingvallavatni Ý ljˇsi breytinga Ý ve­urfari og aukins ßlags af mannav÷ldum.
Monitoring mating behaviour of Large Benthic Arctic charr (Salvelinus Alpinus) in Thingvallavatn in a context of changing climate and increased anthropogenic activity.
A­allei­beinandi: Kalina Hristova Kapralova, nřdoktor

Stofa 130
Jar­frŠ­i /Jar­e­lisfrŠ­i / Jar­vÝsindi

13:00 á Rebecca Anne Robinson
Jar­e­lisfrŠ­i
LÝkanreikningar fyrir Langj÷kul
Modeling the Flow Dynamics of the Langj÷kull Ice Cap, Iceland
A­allei­beinandi: Gu­finna A­algeirsdˇttir, prˇfessorá

13:30áá Kennedy Mativo Kamunya
Jar­frŠ­i
δD og δ18O samsŠtur Ý jar­hitav÷kva, Olkaria, Kenřa
δD and δ18O systematics in geothermal fluids, Olkaria Geothermal system, Kenya
A­allei­beinandi: Andri Stefßnsson, prˇfessorá

14:00áá Addison Helen Rice
Jar­vÝsindi
SamsŠtugreiningar og skeljatÝmatal byggt ß sniglategundinni Melanopsis: Mat ß ßrstÝ­amun ß sÝ­ari hluta Ýsaldar Ý Efri Jˇrdandal
Stable Isotope Sclerochronology of Melanopsis (Gastropoda) Shells: Inferring Late Pleistocene Seasonality in the Upper Jordan Ri
A­allei­beinandi: Steffen Miscke, prˇfessor

Allir velkomnir

Ůakkir hafi Steini Briem fyrir a­ benda mÚr ß a­ dagsetningu vanta­i Ý fyrstu ˙tgßfu fŠrslunnar.


Bˇk um s÷gu erf­afrŠ­innar

R÷k lÝfsins er nř bˇk um s÷gu erf­afrŠ­innar, sem Gu­mundur Eggertsson prˇfessor skrifar.

Kolbr˙n Berg■ˇrsdˇttir rŠddi vi­ hann fyrir FrÚttabla­i­. Ůar lřsti Gu­mundur efni bˇkarinnar.

╔g fjalla um einstaka vÝsindamenn sem voru anna­hvort erf­afrŠ­ingar e­a komu ˇbeint vi­ s÷gu erf­afrŠ­innar, eins og til dŠmis ■rˇunarfrŠ­ingar. ╔g byrja ß Aristˇtelesi sem haf­i t÷luvert um erf­afrŠ­ina a­ segja. Honum var ekkert ˇvi­komandi og stundum gleymist a­ hann var afkastamikill lÝffrŠ­ingur. Ůa­ er frekar ˇvenjulegt a­ menn sameini ßhuga ß heimspeki og lÝffrŠ­i, en hann stunda­i lÝffrŠ­irannsˇknir og lřsti til dŠmis miklum fj÷lda dřra og kruf­i ■au.

╔g segi frß fj÷lm÷rgum ÷­rum frumherjum erf­afrŠ­i- og ■rˇunarfrŠ­irannsˇkna, ■ar ß me­al Alfred Russel Wallace sem var merkilegur brautry­jandi Ý ■rˇunarfrŠ­i ß 19.á÷ld. Hann var mj÷g frumlegur nßungi, sjßlfmennta­ur, og komst a­ s÷mu ni­urst÷­u og Darwin, ˇhß­ honum, um nßtt˙rulegt val. Ůa­ fˇr svo a­ ■eir birtu samtÝmis greinar um ■etta Ý ensku tÝmariti ßri­ 1858 sem v÷ktu litla athygli, en sÝ­an dreif Darwin sig Ý ■a­ a­ skrifa bˇkina Uppruni tegundanna.

RokLifsinsErf­afrŠ­in fˇr a­ blˇmstra um aldamˇtin 1900, en erf­afrŠ­irannsˇknir fˇlust a­allega Ý ■vÝ ß ■essum tÝma, allt fram yfir 1940, a­ fylgjast me­ erf­um gena og einkennunum sem ■au rÚ­u. Menn vissu a­ genin voru ß litningum Ý frumukjarna en ■a­ vanta­i hins vegar ■ekkingu ß efnislegri ger­ ■eirra og lÝfefnafrŠ­ilegri starfsemi. ┴ ■essu voru lengi vel sßralitlar rannsˇknir. Margt var ■ˇ vel gert og ber hŠst brautry­jendarannsˇknir Morgans ß ßvaxtaflugunni, sem Úg segi frß. Undir lok fjˇr­a ßratugarins fˇru menn a­ reyna Ý alv÷ru a­ tengja starfsemi DNA vi­ lÝfefnafrŠ­ileg ferli og Úg segi lÝka frß ■vÝ. Enn var ■ˇ e­li erf­aefnis huli­ og ■a­ var ekki fyrr en um 1950 sem ■a­ upplřstist ■egar Watson og Crick lřstu ger­ DNA-sameindarinnar. Ůa­ er merkilegt hversu seint athygli manna beindist Ý alv÷ru a­ e­li erf­aefnisins. Ůa­ er ■ˇ skřring ß ■vÝ, ■vÝ lÝfefnafrŠ­in var enn ß ■rˇunarstigi og rÚ­ tŠpast vi­ verkefni­.

Benedikt gefur R÷k lÝfsins ˙t.

Vi­tali­ Ý FrÚttabla­inu Bˇk um s÷gu erf­afrŠ­innar


SannfŠrandi r÷k lÝfsins

═ tilefni af ˙tgßfu bˇkarinnar R÷kálÝfsins eftir dr. Gu­mund Eggertsson, bjˇ­a LÝffrŠ­ifÚlag ═slands,áLÝffrŠ­istofa Hßskˇla ═slands og Benedikt bˇka˙tgßfa til ˙tgßfuhˇfs Ý Ískju,áfimmtudaginn 17. maÝ klukkan 16.00 (ß sv÷lum 3 hŠ­ar).

Gu­mundur mun kynna bˇk sÝna Ý nokkrumáor­um og Ëlafur AndrÚsson, prˇfessor Ý erf­afrŠ­i segir nßnar frß bˇkinni.

┴ eftir ver­ur bo­i­ upp ß lÚttaráveitingar.

Veri­ hjartanlega velkomin a­ fagna me­áokkur ˙tgßfu bˇkarinnar.

RokLifsinsRannsˇknir ß lÝfverum mß rekja til fornaldar,ásÚrstaklega til Aristˇtelesar sem starfa­i ß 4. ÷ldáf.Kr. og haf­i me­al annars ßkve­nar hugmyndiráumáerf­ir. Ůetta voru merkileg upphafsskref enáaldirnar li­u ßn ■ess a­ frekar mi­a­i Ý ßtt tiláskilnings ß ■eim l÷gmßlum sem rß­a innriástarfsemi lÝfvera.áE­li lÝfsins var rß­gßta. Kenningáum ■rˇun lÝfvera kom fram um aldamˇtin 1800áog ßri­ 1859 kom ˙t bˇkin Uppruni tegundannaáeftir CharlesáDarwin. Gˇ­ur skilningur ßálÝffrŠ­ilegum forsendum ■rˇunar var­ ■ˇ a­ bÝ­aáblˇmstrunar erf­afrŠ­innar ß 20. ÷ld.

═ ■essari bˇk er sagt frß nokkrum brautry­jendumálÝffrŠ­innar, sÚrstaklega ß svi­i erf­afrŠ­i, allt frßáAristˇtelesi til Watsons og Cricks. Jafnframt erás÷g­ saga hugmynda og uppg÷tvana sem umámi­ja 20. ÷ld leiddu til byltingar Ý skilningiámanna ß e­li lÝfsins.

Nßnari upplřsingar um bˇkina mß nßlgast ß vef Benedikts bˇka˙tgßfu.


R÷k lÝfsins - ˙tgßfu fagna­ur 17. maÝ

═ tilefni af ˙tgßfu bˇkarinnar R÷kálÝfsins eftir dr. Gu­mund Eggertsson, bjˇ­a LÝffrŠ­ifÚlag ═slands,áLÝffrŠ­istofa Hßskˇla ═slands og Benedikt bˇka˙tgßfa til ˙tgßfuhˇfs Ý Ískju,áfimmtudaginn 17. maÝ klukkan 16.00 (ß sv÷lum 3 hŠ­ar).

Gu­mundur mun kynna bˇk sÝna Ý nokkrumáor­um og Ëlafur AndrÚsson, prˇfessor Ý erf­afrŠ­i segir nßnar frß bˇkinni.

┴ eftir ver­ur bo­i­ upp ß lÚttaráveitingar.

Veri­ hjartanlega velkomin a­ fagna me­áokkur ˙tgßfu bˇkarinnar.

Rannsˇknir ß lÝfverum mß rekja til fornaldar,ásÚrstaklega til Aristˇtelesar sem starfa­i ß 4. ÷ldáf.Kr. og haf­i me­al annars ßkve­nar hugmyndiráumáerf­ir. Ůetta voru merkileg upphafsskref enáaldirnar li­u ßn ■ess a­ frekar mi­a­i Ý ßtt tiláskilnings ß ■eim l÷gmßlum sem rß­a innriástarfsemi lÝfvera.áE­li lÝfsins var rß­gßta. Kenningáum ■rˇun lÝfvera kom fram um aldamˇtin 1800áog ßri­ 1859 kom ˙t bˇkin Uppruni tegundannaáeftir CharlesáDarwin. Gˇ­ur skilningur ßálÝffrŠ­ilegum forsendum ■rˇunar var­ ■ˇ a­ bÝ­aáblˇmstrunar erf­afrŠ­innar ß 20. ÷ld.

RokLifsins═ ■essari bˇk er sagt frß nokkrum brautry­jendumálÝffrŠ­innar, sÚrstaklega ß svi­i erf­afrŠ­i, allt frßáAristˇtelesi til Watsons og Cricks. Jafnframt erás÷g­ saga hugmynda og uppg÷tvana sem umámi­ja 20. ÷ld leiddu til byltingar Ý skilningiámanna ß e­li lÝfsins.

Nßnari upplřsingar um bˇkina mß nßlgast ß vef Benedikts bˇka˙tgßfu.


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband