Leita frttum mbl.is

Maurinn sem uppgtvai nttruna

Alexander mundi nstum allt, hugsai um rj hluti einu, talai stanslaust og handfjatlai hrkkla fjrar stundir til a svala forvitni sinni.

N vitum vi a nttran er viamikil og fjltt, sem hltur nttrulegum lgmlum. Vi vitum lka a nttrunni tvinnast saman lkir kraftar, t.d. efnahringrsir og vistkerfi, verahvolf og straumkerfi sjvar.

6a014e894ef9bd970d01b7c7771434970b-800wiFyrir tveimur ldum var nttrufrin rum sta. fyrsta lagi hafi hn ekki sloppi fyllilega fr kennisetningum kirkjunar og hugmyndum um gulega skapara. ru lagi horfu nttrufringar verldina me rngum gleraugum, eir lstu steindum, plntum og drum, en ttu erfitt me a greina mynstur strri skala (ar me yfir langan tma).

Alexander von Humboldt var af prssneskri aalstt, fddist 1769 og lst upp hj mur sinni og me eldri brur. Mir eirra hvatti brur til mennta, me a markmi a eir gtu ori virkir tttakendur hir keisara og stndugir menn framtinni.

Nmi var lei drengjanna til a last viurkenningu mur sinnar, sem kann a hafa kynnt undir frmunalega flugu persnulega drifi Alexanders. Wilhelm eldri brir Alexanders fylgdi rleggingum og skum mur sinnar, og vann sig inn embttismannakerfi Prsslands. Hann var mikilvirtur tungumlafringur, diplmat og fkk a hlutverk a endurskipuleggja menntakerfi rkisins. tt breytingarnar sem hann lagi til hefu ekki ori strax a veruleika, stofnai hann hskla Berln. Flestir hsklamenn kannast vi hugmyndir Wilhelms von Humbolts um hskla, og hlutverk rannskna fyrir framrun jrkja og mannkyns.

Alexander gekk skla mur sinnar vegna, en honum lgai vintrar. Hann lauk nmi jarfri og nmuvinnslu einu ri (sem arir klruu remur), en strax (og raun alla t) hungrai hann knnunarleiangra til annara meginlanda og fjallgara.

Hann fr a vinna vi eftirlit me nmum, og ar raist mlingahugi hans. Allt t san var hann sjklega hugasamur um mlingar, t.d. hita, segulsvi, lofth, eiginleikar jarvegs o.s.frv. leingrum hans sar, drst hann me haug af tbnai fyrir mlingar. essum tma hafi hann samt ekki n vsninni, og hfileikanum til a tvinna saman ekkinguna sem einkenndi hugsun og skrif hans sar.

Ungur a rum komst Alexander kynni vi skldi og fjlfringinn Johann Wolfgang von Goethe, sem var tveimur ratugum eldri. Goethe var kallaur Seifur skra lista, en mtti muna ffill sinn fegurri egar Alexander ruddist inn lf hans og neyddi til samrna um eldfjll og lfverur. eir rddu miki um hreyfiafl lkamans, essum tma var nbi a uppgtva rafmagn og tilraunir me a hleypa straum lkamsparta dra afhjpu rafvirki eirra. Alexander laist flagskap Goethe hugrekki til a hleypa tilfinningum og skilningi inn vsindin, a lta ekki bara mlingar duga heldur taka vara horn. Alexander var mjg virkur einstaklingur, skrifai 50.000 brf um vina og talai nr stanslaust, mean hann hugsai um rennt einu. Margir ttu mesta basli me a fylgja eftir hugarfli hans. Ofan allt var hann stlminnugur, gat n fyrirhafnar rifja upp t.d. form laufs, fer jarvegs og eiginleikar dra sem hann hafi s ea snert fyrir ratug.

egar mir Alexanders lst erfu eir brur tluvera fjrh, og fr Alexander strax a skipuleggja leiangur til Suur Amerku. Hann sannfri ungan franskan grasafring og skurlkni, Aime Bonpland um a taka tt ferinni. eir sigldu til S. Amerku 1799 og sneru heim fimm rum sar, eftir a hafa vlst um a sem var ea var Vensela, Klumbu, Ekvador, Per, Mexk, Kbu og Bandarkin.

Alexander var vel a sr nttru Evrpu, en Amerku gafst honum tkifri a sj arar plntur og dr. Hann var alltaf a, sfellt a mla, skr og athuga. egar egar eir komu t.d. a hrkkla vatni, langai honum til a skoa nnar. Hann sannfri bndur ngreninu um a reka hross yfir vatnsfalli, sem leiddi til mikillar ringulreiar egar larnir gfu fr sr stu og hrossin kipptust til af glei (ea hrslu). Hrkklar eru auveldari mehndlun ef eir hafa losa hlesluna, og nstu stundir geru Alexander ogAime tal tilraunuir me lanna. Prufa a grpa me bum hndu, standandi vatni, halda hendina einhverju mean o.s.frv. Svona eins og gert er venjulegum samkvmisleikjum me hrkkla ntildags. A fjrum stundum linum voru eir flagar ornir dldi steiktir, en hfu afla heilmikilla gagna um lana og eiginleika eirra. eir krufu auvita lka, en uppgtvun rafst hrkkla bei betri tma.

Mikilvgast var samt s hfileiki Alexanders til a greina mynstur nttrunni, lffri, jarfri og umhverfisfri.

egar eir feruust Vensela og tk Alexander eftir v hvernig landbnaur spnskra landnema hafi neikv hrif nttru svisins. essar athuganir og fleiri sambrilegar sem hann geri ferum snum og skrifum, voru annig kveikjan a umhverfisfrum.

Hann hafi grarlegan huga jarfri og tk harmlingar og loftrstings, skri segulttir (fann segul-mibaug t.d.) og skoai jarlg. En hann s ekki bara tr, heldur skg, og hvernig skgar breyttust me loftslagi. Dreifing plantna og samsetning sndi smu mynstur lkum meginlndum, t.d. norur eftir Evrpu, upp hlar aplanna ea Andesfjallana. Hann skilgreindi ar me jafnhitalnur (isotherms) sem teygja sig um alla jrina og tskra loftslag og vistkerfi.

etta sst t.d. samantekt bk hans um landfri plantna. Til essa hfu nttrumyndir yfirleitt veri af stkum snum ea tsni, en Alexander dr upp yfirlitsmynd, sem sndi breytingar lfrki fr flatlendi upp a jkulrnd. Sambrilegir mosar og flttur fundust vi jkulrendur Andesfjllum og lpunum, og nyrst Evrpu. Hr kom fram vsindaleg framsetning strri heildarmynd - nttran var ekki lengur blanda af grjti, drum og plntum poka, heldur heilsttt yfirgripsmiki kerfi.

800px-Alexander_von_Humboldt,_Geographie_der_Pflanzen_in_den_Tropen-Lndern,_scans

Alexander von Humboldt ogAime Bonpland sigldu r og klifruu mrg eldfjll S. amerku. jarfrikortum Alexanders setti hann fram hugmyndir um gosrsir og kvikurr, samtengd fjll og askilin goskerfi.

1024px-Chimborazo_from_the_main_roadEldfjalli Chimborazao Ekvador var von Humboldt srstaklega hugleiki, tali hsta fjall heimi (6268 m. en reyndar s punktur jarar sem nst er geimnum af v a jrin bungar t um mibaug).

eir flagar hldu fjalli, og tk Alexander mlingar nokkur hundru metra fresti. Vert er a hafa huga a ri var 1802 og tbnaurinn eftir v. eir komust ekki toppinn, en sagan segir a tsni og upplifunin hafi opna hug Alexanders fyrir stra samhenginu nttrunni.

Ferasaga von Humboldts um amerkuleiangurinn var kaflega vinsl, og innblstur mrgum helstu nttrufringum og hugsuum aldarinnar. Um a verur fjalla nsta pistli.

Pistill essi er byggur a miklu leyti bkinni Invention of nature sem Andrea Wulf gaf t 2015.

tarefni:

Le Kristjnsson. Hver var Alexander von Humboldt og hvert var hans framlag til vsindanna? Vsindavefurinn, 11. mars 2011. Stt 11. desember 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=58666.

Myndir

Mynd af Cimborazo er af wikimedia commons- tekin af

Silvio1973 og m dreifa me Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported leyfi.

Geographie der Pflanzen in den Tropen-Lndern (1807) Mynd af Widimedia commons.


Lf og stir vi eldfjallavatn

Hsendur stunda tilhugalf strsta hluta vetrar. Langvarandi tilhugalf og tar samfarir para eru frekar sjaldgft nttrunni, en auk hsanda tilheyra menn og hfrungar hpi hryggdra sem virast xlast sr til skemmtunar.

Unnur Jkulsdttir fjallar um stir og lf hsandanna dsamlegri bk Undur Mvatns sem t kom sumar. Unnur segir fr tilhugalfi andanna, varpi og lfsbarttu. Frsgnin er leiftrandi enda gengur miki lfsbarttunni, fuleit og hsnismarkai hsanda. tt prin su stleg og traust, amk fram a klaki (karlarnir fella bninginn og yfirgefa kerlu sna), er heilmikil dramatk uppeldi ungviisins. Httur eru hverju stri, bsvin eru stug v klak flugnanna dreifist um Laxnna yfir sumari. En hsndin er ekki eina undur Mvatns.

bkinni segir Unnur fr jarfri vatnsins og umhverfis, og lkum ttum lfrkis og samflags. Nttran er forgrunni en sgur af flki og stum skreyta hana og gefa hllegan og manneskjulegan bl. Hn minnir a vissu leyti meistaraskrif Mark Kurlansky um orskinn ea salti, ar sem saga, fri og mannlegir rir tvinnast saman snilldarlega.

g er reyndar ekki binn me bkina, er kominn gegnum endurnar a hellableikjum rna og Bjarna. Enda er etta bk sem m ekki lesa of hratt heldur, stllinn og andinn yfir bkinn frelsar mann og nrir.

Undur_MyvatnsUndur Mvatns fr mn bestu memli.

tarefni.

Rtt var vi Unni og fjalla um bkina sunnudagsblai Morgunblasins vor. ar sagi.

Njasta bk Unnar, Undur Mvatns, fjallar um lfrki vi Mvatn og kemur t innan skamms. Vinnan Nttrurannsknastinni kveikti huga hj Unni og rithfundurinn henni fann rf a mila v fram. Mr fannst svo hugavert allt a sem rni og samstarfsflk hans veit um; viferill hsandarinnar, rverurnar vatninu sem g fkk a skoa smsj og svo eru oft svo uppbyggilegar og skemmtilegar samrur meal vsindamannanna sem dvelja arna. Mig langai a opna etta fyrir rum, segir hn en bkin er hugsu fyrir almenna lesendur. a er svo mikill frleikur sem er hugaverur og skemmtilegur sem er oft falinn inni frigreinum sem fir lesa, tskrir Unnur.

bkinni eru engar ljsmyndir heldur vatnslitamyndir, flestar eftir rna, mest fuglamyndir.

virist, gegnum lfi, skja frisld. Hva veldur?

a er mr mjg mikilvgt a vera frisld og nttru. g elska a ganga hr Heimrkinni, helst me hundi af v a a er gur flagsskapur. Gur hundur kennir manni a vera ninu. Hann efar af fu og horfir nrumhverfi og hann er ekki a tapa sr hyggjum ea hugsunum.

sds sgeirsdttir 4. mars 2017. MBL Fannst g skilja alheiminn.

MBL 5. ma 2017 Skora stjrnvld a bjarga lfrki Mvatns


Big bird gat af sr nja tegund finka

frttum Rv er n sagt fr ntkominni rannskn Peter og Rosemary Grant, sem greinir fr v sem virist vera fyrstu skref myndun tegundar . Sangeet Lamichhaney o.fl. 2017 Rapid hybrid speciation in Darwin’s finches Science. DOI:...

Innrs og trs gsanna

Milli borgarsva rlands og heimskautasva Norur Kanada: Rannsknir lfi margsa Freyds Vigfsdttir flytur erindi vegum Hins slenska nttrufriflags. Erindi verur flutt mnudaginn 27. nvember kl. 17:15 stofu 132 skju,...

Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband