Leita í fréttum mbl.is

Eru virkilega til hćttuleg afbrigđi veirunnar sem veldur COVID-19?

Arnar Pálsson. „Eru virkilega til hćttuleg afbrigđi veirunnar sem veldur COVID-19?“ Vísindavefurinn, 15. apríl 2020. Sótt 15. apríl 2020. http://visindavefur.is/svar.php?id=79179.

Ţetta er síđasta bloggfćrslan mín hér.

Ađrir pistlar munu birtast á uni.hi.is/apalsson.

Afbrigđi veira eru skilgreind út frá mismun í erfđaefni ţeirra.[1] Veirur fjölga sér kynlaust og stökkbreytingar sem verđa í erfđaefni ţeirra geta haft áhrif á hćfni ţeirra í lífsbaráttunni. Ţrátt fyrir dramatískt nafn eru stökkbreytingar ađeins frávik í erfđaefni sem geta haft jákvćđ, neikvćđ eđa engin áhrif á hćfni lífvera.[2] Neikvćđar breytingar eru kallađar svo ţví ţćr draga úr hćfni lífvera til ađ fjölga sér eđa minnka lífslíkur. Töluverđur hluti nýrra stökkbreytinga eru neikvćđar, en ţćr eru yfirleitt sjaldgćfar í stofnum, sérstaklega ţeim sem fjölga sér kynlaust eins og á viđ um veirur. Mun sjaldgćfari eru jákvćđar breytingar, sem auka hćfni á einhvern hátt. Algengasta form erfđabreytileika eru hlutlausar breytingar, sem hafa engin áhrif á hćfni lífvera. Ólíklegt er ađ stökkbreytingar í erfđamengi veirunnar SARS-CoV-2 valdi illvígari sjúkdómi. Mest af breytileika sem finnst milli ólíkra veira sem valda COVID-19 er ţví hlutlaus. Afbrigđi veiranna sem valda COVID-19 eru talin vera jafngild af sérfrćđingum, ţađ er ađ segja ţau valda áţekkum sjúkdómi međ svipađri dánartíđni. Erfđabreytileiki milli veiranna gerir okkur hins vegar kleift ađ rekja ćttir smitanna (mynd 1).

Mynd 1. Stökkbreytingar á erfđaefni veiru sem berst milli einstaklinga má nota til ađ rekja smitiđ. Ćttartré veiranna endurspeglar smitsöguna. Myndin sýnir einfaldađ tilfelli. Sýndir eru litningar 5 gerđa af veiru sem eru ólíkir vegna 7 stökkbreytinga (litađar línur). Ţessir litningar mynda fimm ólíkar setrađir (e. haplotypes) sem einnig má kalla afbrigđi. Sumar stökkbreytingar eru eldri (og finnast í tveimur eđa fleiri gerđum), en ađrar yngri og finnast bara í einni gerđ.

Engu ađ síđur hafa fjölmiđlar upp á síđkastiđ fjallađ um breytileikann í veirunni og slegiđ upp ćsilegum fyrirsögnum. Snemma í mars birtist til ađ mynda frétt hérlendis međ fyrirsögninni „Kórónuveiran hefur stökkbreyst“. Kjarninn í ţeim skrifum var ađ til vćru mismunandi afbrigđi veirunnar og eitt afbrigđi vćri hćttulegra en hin. Önnur frétt birtist í USA TODAY ţann 31. mars undir fyrirsögninni: „8 strains of the coronavirus are circling the globe. Here's what clues they're giving scientists“ ( „8 afbrigđi kórónuveirunnar eru á ferli um jörđina. Ţetta hafa vísindamenn lćrt af ţeim.”) Báđar fréttirnar byggja á rangtúlkunum. Byrjum á ţeirri fyrri sem var byggđ á meingallađri rannsókn. Minnumst ţess ađ afbrigđi veirunnar eru flokkuđ út frá erfđabreytileika, sem er ađallega hlutlaus. Vegna sögu sýkinga verđa sum afbrigđi algengari á vissum landssvćđum en önnur afbrigđi annars stađar. Greining lífupplýsingafrćđingsins Trevor Bedford og félaga á smitinu í Washington-fylki í Bandaríkjunum er dćmi um ţetta. Flest smitin í fylkinu bárust snemma frá Wuhan og voru flest af einni gerđ (afbrigđi) veirunnar.

Mynd 2. Ćttartré kórónuveira sem valda COVID-19 út frá rađgreindum erfđamengjum veirunnar á tímaskala faraldursins (x-ás). Rauđir punktar eru 346 erfđamengi veira sem greindust úr einstaklingum í Washington-fylki í Bandaríkjunum. Hópun rauđra tilfella um miđbik myndar sýnir smit sem barst frá Kína um 15. janúar og fjölda einstaklinga sem sýktust í kjölfariđ. Örvar tilgreina smit sem barst síđar til svćđisins og olli smiti í smćrri hópum. Myndin sýnir ađ saga faraldursins veldur ţví ađ viss afbrigđi verđa algengari á ákveđnum landsvćđum en önnur fátíđari.

Sumir hafa haldiđ ţví fram ađ afbrigđin séu á einhvern hátt mismunandi. Fjölţćttar ástćđur eru fyrir ţví en mestu skiptir ađ mat á dánartíđni vegna veirunnar getur veriđ mismunandi eftir svćđum vegna margra ţátta. Má ţar nefna mun á greiningarátaki, ólík heilbrigđiskerfi, mun á aldurssamsetningu landa eđa svćđa og sögulegra tilviljana. Í fyrsta lagi er dánartíđni hlutfall ţeirra sem deyja vegna sýkingar og ţeirra sem eru greindir međ sjúkdóminn. Ef einungis ţeir sem deyja úr sjúkdómnum (eđa fá alvarleg einkenni) eru prófađir og svo greindir virkar dánartíđnin há. En ef mjög margir eru prófađir, líka fólk međ vćg einkenni eđa einkennalaust, ţá verđur dánartíđni metin lćgri. Fyrir veiruna sem veldur COVID-19 spanna gildin frá 0,02 (2 af hverjum 1000 í Suđur-Kóreu) til 4 (4 af hverjum 100 í Kína). Mynd 2. sýnir ađ saga faraldursins veldur ţví ađ viss afbrigđi verđa algengari á ákveđnum landsvćđum en önnur fátíđari. Ţađ virđist ţví vera samband á milli afbrigđa veirunnar og dánartíđni en ţađ er ekki raunverulegt. Fylgni milli ţátta er ekki sönnun fyrir orsakasambandi. Í annan stađ eru spítalar og heilbrigđiskerfi mismunandi eftir svćđum og ţađ hefur áhrif á mat á dánartíđni. Ţađ getur einnig búiđ til falska tengingu milli afbrigđa og alvarleika sjúkdómsins. Í ţriđja lagi er aldurssamsetning mismunandi eftir löndum og landsvćđum. Yngra fólk býr eđa safnast saman á vissum stöđum á međan eldri borgarar eru algengari á öđrum svćđum. Aldursdreifingin er ólík á skíđasvćđum í Ölpunum og smáţorpum á Ítalíu. Ţar sem veiran leikur eldra fólk verr en unga bjagar ţađ matiđ á dánartíđni. Ađ síđustu getur ţađ veriđ tilviljun háđ hvađa hópur innan ákveđins svćđis verđur ţungamiđja smitsins. Veiran fer ekki í manngreinarálit en ólukkan getur valdiđ ţví ađ smitiđ berst inn á hjúkrunarheimili á einum stađ en í pönkhljómsveitagengi á öđrum stađ. Hin fréttin notađi orđiđ afbrigđi eins og ţađ er skiliđ í almennu máli sem er mun víđtćkara en lýst var hér ađ ofan. Afbrigđi veirunnar eru bara stofnar af sama meiđi og engin ástćđa til ađ halda ađ ţeir séu ólíkir eđa misalvarlegir. Kórónuveirurnar fjórar sem sýkja menn ađ stađaldri ţróast vissulega en á mun hćgari tímaskala en faraldurinn sem nú gengur yfir. Ef veiran sem veldur COVID-19 verđur enn á sveimi eftir tvö til ţrjú ár, ţá kann ađ vera ađ henni hafi gefist tími til ađ ađlagast manninum betur. En sem fyrr er rétt ađ skerpa á ţví ađ litlar líkur eru á ađ hún stökkbreytist í illvígara form. Samantekt:

  • Veiruafbrigđi eru greind út frá breytileika í erfđaefni.
  • Saga smitanna veldur ţví ađ viss afbrigđi veirunnar eru algeng á einu svćđi en fátíđ á öđru.
  • Mat á dánartíđni er mjög ólíkt milli landsvćđa og landa.
  • Ţetta tvennt býr til ásýnd fylgni milli afbrigđa og dánartíđni, en sannar ekki orsakasamband.
  • Engar vísbendingar eru um ađ afbrigđi veirunnar sem veldur COVID-19 séu mishćttuleg.

Tilvísanir:

  1. ^ Arnar Pálsson. Eru til tvö eđa fleiri afbrigđi af kórónuveirunni sem veldur COVID-19? Vísindavefurinn, 14.04 2020. (Sótt 15.04.2020).
  2. ^ Arnar Pálsson. Hvort er líklegra ađ veiran sem veldur COVID-19 verđi hćttulegri eđa hćttuminni fyrir menn vegna stökkbreytinga? Vísindavefurinn, 01.04 2020. (Sótt 07.04.2020).

Heimildir og myndir:


Grunnrannsóknir eina ađferđin til ađ skapa nýja ţekkingu og eru ţví grunnforsenda allra framfara

Stjórn Vísindafélags Íslands hefur sent forsćtisráđherra auk annarra ráđherra sem sitja í Vísinda- og tćkniráđi, bréf í tilefni af stefnumörkun stjórnvalda sem ráđiđ vinnur ađ um ţessar mundir. Ţar er áhyggjum lýst yfir vegna stöđu grunnrannsókna á Íslandi. Grunnrannsóknir eru ţćr rannsóknir sem stundađar eru međ ţekkingaröflun ađ meginmarkmiđi án ţess ađ hagnýting sé beint takmark ţeirra. Grunnrannsóknir eru jafnframt eina ađferđin til ađ skapa alveg nýja ţekkingu og eru ţćr ţví grunnforsenda allra framfara. Mörg dćmi eru um ţađ hvernig grunnrannsóknir nýtast á óvćntan hátt og er CarbFix verkefniđ, ţar sem koltvíoxíđ úr andrúmsloftinu er bundiđ í grjót, gott dćmi um slíkt.

Í bréfinu segir međal annars ađ áhersla stjórnvalda á nýsköpun sé afar jákvćđ en mikilvćgt sé ađ hafa í huga ađ grunnrannsóknir eru mikilvćgur grundvöllur nýsköpunar, bćđi ţegar kemur ađ ţekkingaröflun og ţjálfun vísindamanna í rannsóknarvinnubrögđum. Bent er á ađ einungis 14% ţeirra verkefna sem sóttu um styrki til Rannsóknasjóđs Vísinda- og tćkniráđs fengu styrk í ár, sem ţýđir ađ 86% verkefna hlutu ekki brautargengi. Í ţeim hópi sem ekki hlutu brautargengi segir sig sjálft ađ leynast sprotar ađ uppgötvunum sem bćđi myndu gagnast nýsköpunargeiranum en ekki síđur samfélaginu öllu auk ţess ađ búa mögulega yfir svörum viđ viđfangsefnum sem samfélagiđ stendur frammi fyrir í framtíđinni og engin leiđ er ađ spá fyrir um í dag. Ţađ hefur ţví auga leiđ ađ fjármögnun til grunnrannsókna ţarf ađ auka og tryggja.

Í bréfinu er ennfremur bent á ađ samkvćmt svokölluđum Barcelona-viđmiđum ađildarríkja Evrópusambandisins sé markmiđiđ ađ fjárfesting hins opinbera í rannsóknum og ţróun eigi ađ vera 1% af vergri landsframleiđslu (VLF) en ađ 2% eigi ađ koma frá einkaađilum. Ţađ er raunhćft ađ Ísland, sem međal annars er ţátttakandi í rammaáćtlunum Evrópusambandsins um menntun, rannsóknir og tćkniţróun, setji sér sama markmiđ, en fjárfesting íslenska ríkisins í rannsóknum og ţróun var 0.72% af VLF áriđ 2018. Vísindafélagiđ leggur ţví höfuđáherslu á ađ ríkiđ auki fjárfestingu sína í rannsóknum upp í 1% af VLF og ađ ţađ framlag fari alfariđ í grunnrannsóknir.

Vísindafélagiđ leggur í bréfinu til eftirfarandi:

Fjármagn Rannsóknasjóđs Vísinda- og tćkniráđs verđi tvöfaldađ í ţremur skrefum á árunum 2021 – 2024, ţannig ađ í sjóđinn verđi bćtt sem svarar um 800 milljónum á ári á verđlagi dagsins í dag ţar til heildarfjármögnun sjóđsins nái 5 milljörđum árlega.

Ađ tryggt verđi ađ fjármögnun sjóđsins haldi í viđ efnahagsţróun. Lagt er til ađ fjármögnun sjóđsins verđi bundin viđ verga landsframleiđslu á svipađan hátt og framlög Íslands til rammaáćtlunar Evrópusambandsins

Ríkiđ fari í sértćkar ađgerđir og ívilnanir til ţess ađ hvetja til stofnunar einkasjóđa og fjárfestingar einkaađila í grunnrannsóknum ađ fyrirmynd erlendra sjóđa eins og til dćmis Carlsberg-sjóđsins í Danmörku.

Fylgja ţarf fjárfestingu í grunnrannsóknum eftir ţar til Ísland stendur jafnfćtis nágrannalöndunum í vísindafjármögnun.

Vísindafélag Íslands styđur ţann metnađ sem íslensk stjórnvöld hafa sett í fyrri stefnur og hvetur til ţess ađ Ísland verđi áfram leiđandi í tćkninýjungum og haldi samkeppnisstöđu sinni á alţjóđavísu sem mun skila sér í áframhaldandi velsćld og bćttum hag samfélagsins alls.

Í hér má lesa bréfiđ í heild sinni.

https://visindafelag.is/wp-content/uploads/Visndastefna2020-VisindafelagIslands.pdf


Lífvísindasetur skorar á stjórnvöld ađ efla hlut Rannsóknasjóđs Vísinda- og tćkniráđs

Frá Lífvísindasetri Háskóla Íslands. Efni: 150. Löggjafarţing 2019-2020 - Ţingskjal 1 – 1. mál Frumvarp til fjárlaga fyrir áriđ 2020 Lífvísindasetur Háskóla Íslands gerir alvarlegar athugasemdir viđ óbreytt framlög til samkeppnissjóđa Vísinda- og...

Eru bleikjuafbrigđi í Ţingvallavatni ađ ţróast í nýjar tegundir?

Ný rannsókn íslenskra vísindamanna leiđir í ljós ađ erfđamunur er á ţremur afbrigđum bleikju í Ţingvallavatni sem gćti veriđ vísbending um fyrstu stig myndunar nýrra tegunda. Sagt er frá niđurstöđum rannsóknarinnar í nýjustu útgáfu vísindatímaritsins...

Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband