Leita frttum mbl.is

Mannld og loftslagsbreytingar

Maurinn hefur hrif nttruna, m.a. loftslag og lfrki.

Sampil tta nttrunni eru oft h magni ea samhengi. Til dmis skiptir ekki mli hvort vi fum staka, tvr ea rjr kvefveirur nefi. En ef vi fum 1000 veirur, eru verulegar lkur flensu. Einnig gtu lkur skingu aukist, ef vi fum veirur egar vi erum vannr (dmi um samhengi).

Einnig eru einnig ekkt svokllu snjboltahrif. Ef eitthva ferli fer af sta, er lti til a stoppa a. T.d. snjskriur ea skgareldar.

Nleg rannskn hrif mannsins koltvlidi og hlnun jarar snir a snjboltahrif eru mjg sennileg. a sem alvarlegra er a vi nlgumst ann punkt a boltarnir fara a rlla, aukinn hiti leiir til breytinga jklum, shellum og vistkerfum, sem leiir til enn meiri hlnunar. Eftir a hafa mtvgisagerir okkar engin hrif. Olufurstarnir, neysluherrarnir og postular eirra hafa efnahagslegan vilja bara gra pening, en skeyta engu um langtma afleiingar ess.

Kjartan Hreinn fjallar um essa nju rannskn leiara Frttablasins (Mannld). Hann segir m.a.

Will Steffen og 15 mehoˆfundar hans a yfirlitsgreininni Trajectories of the Earth System in the Anthropocene, sem birtist i visindariti bandarisku visindaakademiunnar (PNAS) a doˆgunum, draga upp slaandi mynd af eim breytingum sem moˆgulega munu eiga ser sta a mannoˆld. Faar visindagreinar hafa vaki jafn mikla athygli og grein Steffens og co. a undanfoˆrnum arum. Ein moˆguleg asta fyrir vi eru r skelfilegu svismyndir sem virast bia okkar a obreyttu. Slik dramatik virist vera a sem arf til til a koma loftslagsmalum a i almennri umru.

Ein af niurstoˆum greinarinnar tekur til sjalfstyrkjandi ferla eins og inunar sifrera a norurskautssvum, storfelldrar grourvisnunar og branunar ishellna a landi. Allt ferlar sem geta magna og hraa ahrifum loftslagsbreytinga. Hoˆfundarnir telja a forast megi slika ferla me vi a halda hlynun jarar undir tveimur graum, mia vi timabili fyrir inbyltinguna. Vi nalgumst nu ennan roˆskuld honum verura obreyttu na um mija oˆld og sem stendur er fatt sem gefur til kynna a okkur takist a forast hann. Sjalfstyrkjandi ferlar, eins og losun metans ur sifrera, gtu sian teki nokkrar aldir a raungerast.

a er okkar a koma veg fyrir frekari loftslagsbreytingum.

M.a. me v a draga r neyslu, akstri, flugferalgum og fleiru.

Hjlpumst ll a.


Sveppur sem stjrnar flugum

Vi rum okkur sjlf og tkum sjlfstar kvaranir. Ea hva?

Hinir vitibornu menn tra v a eir s sjlfstir einstaklingar. Hugmyndin um a missa stjrn sr er flestum gnvekjandi. Hrilegasta martr vri ef einhver myndi n valdi lkama manns og huga, og ota manni til voaverka. Galdrakall unglingabkmenntum kemur upp hugann.

En hversu algengt er a drarkinu a lfvera ni valdi annari lfveru og stjrni henni?

Frekar sjaldgft.

Sem ir a undantekningar eru til*.

Hrormar (e. hairworms) skja tiltekin skordr, ..m. engisprettur. eir lifa innan drunum og ekkt eru tilfelli ar sem eir stra engisprettunum tt a vatni, v ormarnir urfa ess me fyrir xlunina.

ekkt eru snkjudr sem skja hornsli og breyta hegan eirra, sem virist auka lkurnar a fuglar ti au. Snkjudri nota fugla sem hsil til a ljka lfsferli snum.

Nlegt dmi er um svepp sem stjrnar vaxtaflugum.

Rannskn Carolyn Elya og flaga hennar vi hsklann Berkley (birt eLife jl) lsir hvernig sveppurinn breytir hegan flugunnar. Upphafi er fjarska sakleysislegt, sveppagr lendir flugu. Gri sprar og vex inn fluguna. Fyrst sta nrist sveppurinn fora flugunnar, fituvef og ru lauslegu inni lkamsholi ess. San koma hrif hegunina ljs.

Fyrst klifrar flugan klifrar upp stilk (ea vegg). Nst rekur hn t ranann, og tyllir honum stilkinn. Sveppurinn veldur v einnig a efnasamsetning munnvatnins hefur breyst, a verur lmkenndara. annig festist raninn vi stilkinn og flugan situr fst (eins og egar maur festir blauta tungu frosnum ljsastaur - varla arf a taka fram a a er flugunni vert um ge).

Vxtur sveppsins margfaldast nstu daga og hann nrist llum innri lffrum flugunar, hjarta, heila og vvum. egar hr er komi sgu hangir flugan rananum, me vngina t lofti og t r lkaman vaxa grliir sveppsins. Me v a stra flugunni han sta, festa hana og breia r vngjunum vngjunum, eykur sveppurinn lkurnar a grin dreifist vtt og breitt.

flywing635-410x273

Mynd af vef Berkley hskla, tekin af C. Elya.

Sveppurinn sem um rir heitir Entomophthora muscae, sem a m sem eyandi skordra", og skir hann margar tegundir flugna af tt tvvngja. Carolyn hefur huga a skilja hvernig sveppir breyta hegan flugna. Fyrsta skrefi eim tilgangi var a finna svepp sem skir vaxtaflugur. stan er s a lffringar hafa rannsaka fluguna rma ld og ekkja erfir hennar og taugakerfi, og ba yfir margvslegum verkfrum til a kveikja og slkkva genum og ar me tilteknum stvum og kerfum heila flugunnar.

Eins og allar gar rannsknir byrjai essi v a Caroline setti gildru svalirnar snar. hana safnai hn lifandi flugum og leitai a sveppaskingum. Dag einn fann hn flugu, sem sat fst innan gildrunni og var hvt af myglu eftir nokkra daga. Hn ni grum og gat teki me sr inn tilraunastofu, til skja flugur ar. N er Carolyn verkfri hndunum til a rannsaka hvernig getur sveppurinn breytt hegun flugunnar. Hn er n flutt til Boston og vinnur rannsknarstofu Ben de Bivort vi Harvard**, og stefnir a svara eftirfarandi spurningum.

Hvernig rnir hann flugunni lkama snum, og tekur vi stjrnartaumunum?

Hvaa taugar ea stvar hefur sveppurinn hrif ?

Framleiir hann boefni sem virka taugakerfi flugunnar?

Eyileggur hann kvenar taugar ea heilastvar og strir annig hegun flugunnar?

Er kannski ng fyrir sveppinn a vaxa inn hausinn flugunni?

essu samhengi sprettur spurningin hvort sveppir stri mannflki sama htt?

Ekki er vita um svepp sem skir menn og fr til a klifra upp staura ea flta sr Kringluna, festa sig ofarlega og ba olinma eftir v a sveppurinn vaxi t r skinninu. Hins vegar er vita a rveruflran okkar framleiir margvsleg efni, sem geta haft hrif lfelisfri okkar og jafnvel taugakerfi. A mr vitandi eru ekki til dmi um tiltekinn snkil (t.d. bakteru ea svepp) sem hefur hrif heila hsilsins og leiir til breytingar hegan sem kemur vikomandi snkli vel lfsbarttu. En a ir ekki a hann s ekki til, og dragi mig a kkudallinum...

*etta er dmi um lkindatr Lloyd Christmas persnunar Dumb dumber, egar stlkan segir a a su 1 mti milljn lkur a au ni saman, "so you are telling me there is a chance"...

**Ben kom hinga til ands mars og hlt erindi um rannsknir snar vi Lffristofnun H. Me honum komu Carolyn og fleiri flagar af labbanum, og vorum vi svo heppinn a eiga me eim dagstund og ra saman um hegun, flugur, gen og sveppi meal annars.

Heimildir og tarefni:

Carolyn Elya ofl. 2018. Robust manipulation of the behavior of Drosophila melanogaster by a fungal pathogen in the laboratory, eLife. 7:e34414 doi: 10.7554/eLife.34414

Robert Sanders, 2018. Flies meet gruesome end under influence of puppeteer fungus, Berkley University media center.

Ed Young 2018.Is this fungus using a virus to control an animal's mind? The atlantic.

TheoC.M.Bakker og JamesF.A.Traniello 2017, Behave in your parasites interest. Behavioral Ecology and Sociobiology 71:44.


Er hgt a endurlfga tdau dr?

Er hgt a endurlfga tdau dr? Vsindavefurinn , 19. jn 2018. sgu lfs jrinni eru ekktar fimm strar tdauahrinur ar sem margar tegundir og fjlskyldur lfvera du t. Ein slk hrina var til dmis vi lok permtmabilsins og nnur lok...

N heimildamynd um stir bleikjunnar

Bleikjurnar ingvallavatni eru um margt forvitnilegar. Edite Fiskovica kynnti sustu viku meistaraverkefni sitt Umhverfis- og aulindafri, sem hn vann r myndefni af kuungableikjum hrygningarsl. Verkefni heitir, Vktun mkunaratferlis...

Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband