Leita Ý frÚttum mbl.is

KynŠxlun Ý deiglunni, og Mollř ry­st inn

Af hverju stunda lÝfverur kynŠxlun?

┴ ■ri­judaginn las Úg glˇsur um kynjamun, kynfŠri, sŠ­i og egg, kynßkv÷r­un og gen, eggb˙ og sŠ­isskˇflur. Um var a­ rŠ­a nßmsefni Ý Hßskˇla ═slands.

StŠrsta vi­fangsefni­ var rß­gßtan um kynŠxlun.

Margt bendir til a­ kynŠxlun sÚ verri kostur en kynlaus Šxlun.

1) LÝfverur sem stunda kynŠxlun nß bara a­ senda helming erf­aefnis sÝns Ý hvert afkvŠmi, verur sem stunda kynlausa Šxlun senda afrit af ÷llu sÝnu erf­aefni Ý hvert afkvŠmi.

Um rŠ­ir helmings mun Ý hŠfni. ŮrˇunarfrŠ­in sřnir a­ smßvŠgilegur munur Ý hŠfni sÚ hrßefni fyrir nßtt˙rulegt val. Hvers vegna Ý ˇsk÷punum bur­ast flestir heilkj÷rnungar me­ kynŠxlun, sem er helmingi lÚlegri en kynlaus Šxlun? Sjß t.d. mynd SnŠbjarnar Pßlssonar ˙r bˇkinni Arfleif­ Darwins.

sp_k9_mynd1afrit.jpg

Tv÷ ÷nnur atri­i mŠla einnig gegn kynŠxlun.

2) Ůa­ ■arf bara einn einstakling fyrir kynlausa Šxlun ß me­an lÝfverur sem stunda kynŠxlun ■urfa a­ finna maka og allt ■a­ vesen.

3) LÝfverur sem stunda kynŠxlun eru berskjalda­ar fyrir kynsj˙kdˇmum (og ÷­rum sřklum eins og t.d. st÷kklum).

Ein af rß­gßtum lÝffrŠ­innar er, hvers vegna er kynŠxlun svona algeng?

Margir hafa tekist ß vi­ ■essa rß­gßtu, en John Maynard Smith ger­i henni sÚrstaklega gˇ­ skil Ý bˇk sinni um ■rˇun kynŠxlunar (The evolution of sex) sem kom ˙t 1978. Enska or­i­ fyrir kynŠxlun (sex) ■ř­ir einnig kynlÝf sem opnar ß tvÝrŠ­ni sem fˇlk elskar.

Svari­ vi­ rß­gßtunni er kynŠxlun hra­ar ■rˇun.

KynŠxlun stokkar upp samsetningar gena. Ůannig a­ afkomendur ver­a ÷rugglega ekki eins og foreldrarnir, heldur ˇlÝk tilbrig­i vi­ sama stef. KynŠxlunin endurra­ar erf­aefni og getur gefi­ nřjar og gˇ­ar samsetningar gena. Ůetta er sÚrstaklega heppilegt Ý sÝbreytilegu umhverfi.

ŮvÝ er kynŠxlun rÝkjandi Šxlunarform me­al fj÷lfrumunga. Kynlaus Šxlun finnst me­al dřra og plantna, en tegundir sem nota eing÷ngu kynlausa Šxlun, endast ekki lengi Ý ■rˇun. Me­ ÷­rum or­um, ef ■˙ stundar kynlausa Šxlun, ■ß eru meiri lÝkur ß a­ tegundin ■Ýn deyi ˙t.

Ůetta hljˇmar eins og ßfellisdˇmur predikarans - sjßlfsfrjˇvgun er ekki gu­i ■ˇknanleg!

Kynlaus Šxlun lei­ir til upps÷fnunar ska­legra st÷kkbreytinga. Oft er tala­ um h÷mluhjˇl Mullers. H÷mluhjˇl virka ■annig a­ ■au geta bara sn˙ist Ý eina ßtt. Hver kynlaus stofn mun bara geta safna­ upp fleiri ska­legum st÷kkbreytingum, sem munu ß endanum lei­a til ˙tdau­a ■eirra.*

═ dřrarÝkinu vÝkja nokkrir hˇpar lÝfvera sÚr undan reglunni. ┴­ur fj÷llu­um vi­ um Bdelloid hjˇldřr, sem hafa vi­haldist Ý 40 milljˇn ßr og ■rˇast Ý margar ˇlÝkar tegundir. Leyndarmßl ■eirra vir­ist vera hŠfileiki ■eirra til a­ taka upp gen ˙r umhverfi sÝnu, og gera a­ sÝnum (sjß Ýtarefni).

Pofor_u0

Me­al hryggdřra vir­ist kynlaus Šxlun alls ekki virka, me­ einni undantekningu. Fiskar af tegundinni Amazon Molly fj÷lga sÚr kynlaust, me­ n.k. meyfŠ­ingum. Tegundin vir­ist hafa or­i­ til fyrir um 100.000 ßrum, sem er umtalsver­ur ■rˇunarlegur tÝmi me­ hli­sjˇn af ■vÝ a­ tegundin fj÷lgar sÚr 5 sinnum ß ßri.

Ůroskun ■eirra er reyndar all athyglisver­. Fiskarnir (■eir eru allir kvenkyns) b˙a til egg og hrygna ■eim, en ■au ■urfa sÝ­an a­ komast Ý tŠri vi­ sŠ­i annara Mollřfiska til a­ virkjast. Almennt sÚ­ skaffa sŠ­isfrumur ekki bara erf­aefni, heldur ■urfa ■Šr einnig a­ virkja eggi­ til a­ ■roskun hefjist.

En hvernig geta Amazon Mollř fiskarnir komist upp me­ kynlausa Šxlun Ý 500.000 kynslˇ­ir?

Nřleg rannsˇkn ß erf­amengi tegundarinnar bendir til a­ sÚrstakur uppruni ■eirra skipti mestu mßli. Tegundin var­ til sem blendingur tveggja annara tegunda. H˙n er ■vÝ n.k. varanlega arfblendin yfir allt erf­amengi sitt, sem gŠti ˙tskřrt hvers vegna h˙n getur huli­ e­a bŠlt ßhrif ska­legra st÷kkbreytinga.

En ■a­ er samt engin ßstŠ­a fyrir a­ra fiska e­a hryggdřr ß landi sem kunna a­ lesa a­ fikta Ý svona l÷gu­u. Eins og stendur Ý handsprengjubŠklingnum, ekki prufa ■etta heima.

═tarefni:

* Upps÷fnun ska­legra st÷kkbreytinga er lÝka vandamßl Ý kynŠxlandi lÝfverum, sÚrstaklega ef stofnar ■eirra ver­a mj÷g litlir, sbr. lo­fÝlana ß Wrangel eyju.

Arnar Pßlsson. äEr rÚtt a­ lo­fÝlar hafi veri­ erf­afrŠ­ilega ˙rkynja­ir og var ˙tdau­i ■eirra ˇhjßkvŠmilegur?ô VÝsindavefurinn, 6. aprÝl 2017.

Mynd af Amazon Molly fiski https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=174219

Arnar Pßlsson 2016 Klˇnar Ý Hßskˇla ═slands

Arnar Pßlsson 18. desember 2008 40 milljˇn ßr ßn kynŠxlunar

PBS vefsÝ­a um ■rˇun og kynŠxlun

13. feb. 2018 BBCáAmazon fish challenges mutation idea


Ůorskur Ý ■˙sund ßr

Gu­bj÷rg ┴sta Ëlafsdˇttir lÝffrŠ­ingur og forst÷­uma­ur Rannsˇknaseturs Hßskˇla ═slands ß Vestfj÷r­um heldur erindi undir heitinu äŮorskur Ý ■˙sund ßr: vistfrŠ­i sjßvar bygg­ ß fornum ■orskbeinumô.

á

26. febr˙ar kl. 17:15, stofu 132 Ý Ískju, h˙si nßtt˙ruvÝsinda vi­ Hßskˇla ═slands.

┴grip af erindi:

á

äVi­ fornleifauppgr÷ft ß fornum Ýslenskum verst÷­vum hefur fundist miki­ magn fiskibeina, a­allega ■orskbein. ═ m÷rgum tilfellum eru elstu mannvistarl÷g verst÷­vanna aldursgreind til fyrstu alda eftir landnßm. ┴ sÝ­ustu fimm ßrum hafa sÚrfrŠ­ingar vi­ Rannsˇknasetur Hßskˇla ═slands ß Vestfj÷r­um, Ý samstarfi vi­ fj÷lda annarra vÝsindamanna, stunda­ ■verfrŠ­ilegar rannsˇknir ß ■essum beinum og ÷­rum fornleifafrŠ­ilegum efnivi­ frß verst÷­vunum. Markmi­ rannsˇknanna er a­ kortleggja breytileika Ý ■orskstofninum og reyna a­ meta hvort loftslagsbreytingar og/e­a vei­ißlag hafi hvata­ m÷gulegar breytingar ß ■orskinum ß s÷gulegum tÝma. LÝffrŠ­ilegar rannsˇknir ß fornleifafrŠ­ilegum efnivi­ gefa ˇmetanleg tŠkifŠri til a­ skilja breytingar ß vistkerfi sjßvar og fiskistofnum Ý kj÷lfar umhverfisbreytinga og aukinnar nřtingar fiskistofna. Ůannig mß kortleggja nßtt˙rulegt, e­a ˇsnert, vistkerfi sjßvar sem er grunnur ■ess a­ meta umhverfisßhrif Ý n˙tÝma.

á

═ ■essum fyrirlestri mun Gu­bj÷rg ┴sta Ëlafsdˇttir draga saman ■Šr vistfrŠ­ilegu ni­urst÷­ur sem ■egar liggja fyrir ˙r verkefninu, t.d. greiningar ß erf­asamsetningu, metla ß fŠ­uvist me­ st÷­ugum efnasamsŠtum og rannsˇknir ß ■orskkv÷rnum til a­ meta aldur, v÷xt og tÝ­ni vistger­a, ■.e. far- og sta­bundinna ■orska. Ni­urst÷­urnar benda til ■ess a­ breytingar hafi or­i­ ß vistfrŠ­ilegum ■ßttum ■orskstofnsins ß tveimur tÝmabilum, annarsvegar ß älitlu Ýs÷ldô, en ■a­ var lÝka tÝmabil mikillar aukningar Ý vei­ißlagi, og Ý n˙tÝma. A­ lokum mun Gu­bj÷rg ┴sta setja ni­urst÷­ur um fornvistfrŠ­i ■orsksins Ý samhengi vi­ ■orskvei­ar ═slendinga, ■rˇun verst÷­va og upphaf fiskvei­isamfÚlagsins.ô

cod1.jpg

Dr. Gu­bj÷rg ┴sta Ëlafsdˇttir er lÝffrŠ­ingur og forst÷­uma­ur Rannsˇknaseturs Hßskˇla ═slands ß Vestfj÷r­um. Gu­bj÷rg ┴sta lauk PhD nßmi frß Hßskˇlanum Ý St Andrews Ý Skotlandi ßri­ 2005 og hefur sÝ­an stunda­ rannsˇknir ß tilur­ og vi­haldi lÝffrŠ­ilegs fj÷lbreytileika. ┴ sÝ­ustu ßrum hafa rannsˇknir Gu­bjargar ┴stu Ý auknum mŠli beinst a­ kortlagningu og ßhrifum ß lÝffrŠ­ilegan breytileika nytjastofna sjßvar; Ý ■vÝ augnami­i a­ auka ■ekkingu til vi­halds og verndunar stofnanna.

á

Sjß nßnar ß vef H═N (http://www.hin.is/)

á


┴hrif foreldra ß afkvŠmi me­ genum og umhverfi

Enn lifir s˙ meinloka a­ erf­ir og umhverfi hafi a­skilin ßhrif ß eiginleika fˇlk og annarra lÝfvera. Gen hafa ßhrif ß svipfar okkar, en ßhrifin eru hß­ umhverfinu sem vi­ ■roskumst og lifum Ý. Eins hafa umhverfis■Šttir ˇlÝk ßhrif ß fˇlk, eftir ■vÝ hva­a...

Notkun erf­aupplřsinga Ý krabbameinsme­fer­

Samt÷k um krabbameinsrannsˇknir ß ═slandi standa fyrir mßl■ingi um notkun erf­aupplřsinga Ý krabbameinsme­fer­ , fimmtudaginn 15. febr˙ar Ý Hringsal LSH. Dagskrß: 16:30 Ekki bara BRCA. VigdÝs Stefßnsdˇttir - Erf­arß­gjafi ß LSH 17:00 Upplřsingagj÷f til...

NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband