Leita ķ fréttum mbl.is

Mašurinn sem uppgötvaši nįttśruna

Alexander mundi nęstum allt, hugsaši um žrjį hluti ķ einu, talaši stanslaust og handfjatlaši hrökkįla ķ fjórar stundir til aš svala forvitni sinni.

Nś vitum viš aš nįttśran er višamikil og fjölžętt, og lżtur lögmįlum sem viš hana eru kennd. Viš vitum lķka aš ķ nįttśrunni tvinnast saman margir og ólķkir kraftar, t.d. efnahringrįsir og vistkerfi, vešrahvolf og straumkerfi sjįvar.

6a014e894ef9bd970d01b7c7771434970b-800wiFyrir tveimur öldum var nįttśrufręšin į öšrum staš. Ķ fyrsta lagi var hśn enn ķ skugga kennisetninga trśarbragša, eins og kristinnar kirkju og hugmyndum um gušlega skapara. Ķ öšru lagi horfšu nįttśrufręšingar į veröldina meš žröngum gleraugum, žeir lżstu steindum, plöntum og dżrum, en įttu erfitt meš aš greina mynstur į stęrri skala (žar meš yfir langan tķma). Prśssneskur ašalsdrengur įtti eftir aš kenna okkur aš horfa į nįttśruna meš vķšara horni.

Alexander von Humboldt fęddist 1769 ķ Prśsslandi og ólst upp hjį móšur sinni og meš eldri bróšur. Móšir žeirra hvatti bręšur til mennta, meš žaš markmiš aš žeir gętu oršiš virkir žįtttakendur ķ hirš keisara og stöndugir menn ķ framtķšinni.

Nįmiš varš leiš drengjanna til aš öšlast višurkenningu móšur sinnar, sem kann aš hafa kynnt undir frįmunalega öflugu persónulega drifi Alexanders. Wilhelm eldri bróšir Alexanders fylgdi rįšleggingum og óskum móšur sinnar, og vann sig inn ķ embęttismannakerfi Prśsslands. Hann var mikilvirtur tungumįlafręšingur, diplómat og fékk m.a. žaš hlutverk aš endurskipuleggja menntakerfi rķkisins. Žótt breytingarnar sem hann lagši til yršu ekki allar og strax aš veruleika, žį stofnaši hann hįskóla ķ Berlķn. Flestir hįskólamenn kannast viš hugmyndir Wilhelms von Humbolts um hįskóla, og hlutverk rannsókna fyrir framžróun žjóšrķkja og mannkyns.

Alexander gekk ķ skóla móšur sinnar vegna, en ķ honum ólgaši ęvintżražrį. Hann lauk nįmi ķ jaršfręši og nįmuvinnslu į einu įri (sem ašrir klįrušu į žremur), en strax žį (og ķ raun alla tķš) hungraši hann ķ könnunarleišangra til annara meginlanda og fjallgarša.

Hann fór aš vinna viš eftirlit meš nįmum, og žar žróašist męlingaįhugi hans. Allt tķš sķšan var hann sjśklega įhugasamur um męlingar, t.d. hita, segulsviš, lofthęš, eiginleikar jaršvegs o.s.frv. Į leišöngrum hans, dróst hann meš haug af śtbśnaši fyrir męlingar. Į žessum tķma hafši hann ekki öšlast vķšsżnina og hęfileikann til aš tvinna saman stašreyndir, sem einkenndi hugsun og skrif hans sķšar.

Ungur aš įrum komst Alexander ķ kynni viš skįldiš og fjölfręšinginn Johann Wolfgang von Goethe, sem var tveimur įratugum eldri. Goethe var kallašur Seifur žżskra lista, en mįtti muna fķfill sinn fegurri žegar Alexander ruddist inn ķ lķf hans og neyddi til samręšna um eldfjöll og lķfverur. Žeir ręddu mikiš um hreyfiafl lķkamans, į žessum tķma var nżbśiš aš uppgötva rafmagn og tilraunir meš aš hleypa straum į lķkamsparta dżra afhjśpu rafvirki žeirra. Alexander öšlašist ķ félagskap Goethe hugrekki til aš hleypa tilfinningum og skilningi inn ķ vķsindin, aš lįta ekki bara męlingar duga heldur taka vķšara horn. Alexander var mjög virkur einstaklingur, skrifaši ógrynni bréfa um ęvina og talaši nęr stanslaust, į mešan hann hugsaši um žrennt ķ einu. Margir įttu ķ mesta basli meš aš fylgja eftir hugarflęši hans. Ofan į allt var hann stįlminnugur, gat įn fyrirhafnar rifjaš upp t.d. form laufs, įferš jaršvegs og eiginleikar dżra sem hann hafši séš eša snert fyrir įratug.

Žegar móšir Alexanders lést erfšu žeir bręšur töluverša fjįrhęš, og fór Alexander strax aš skipuleggja leišangur til Sušur Amerķku. Hann sannfęrši ungan franskan grasafręšing og skuršlękni, Aime Bonpland um aš taka žįtt ķ feršinni. Žeir sigldu til S. Amerķku 1799 og sneru heim fimm įrum sķšar, eftir aš hafa žvęlst um žaš sem var eša varš Venśsśela, Kólumbķu, Ekvador, Perś, Mexķkó, Kśbu og Bandarķkin.

Alexander var vel aš sér ķ nįttśru Evrópu, en ķ Amerķku gafst honum tękifęri į aš sjį ašrar plöntur og dżr. Hann var alltaf aš, sķfellt aš męla, skrį og athuga. Žegar žegar žeir komu t.d. aš hrökkįla vatni, langaši honum til aš skoša žį nįnar. Hann sannfęrši bęndur ķ nįgreninu um aš reka hross yfir vatnsfalliš, sem leiddi til mikillar ringulreišar žegar įlarnir gįfu frį sér stuš og hrossin kipptust til af gleši (eša hręšslu). Hrökkįlar eru aušveldari ķ mešhöndlun ef žeir hafa losaš hlešsluna, og nęstu stundir geršu Alexander og Aime ótal tilraunuir meš įlanna. Prufa aš grķpa ķ žį meš bįšum höndu, standandi ķ vatni, halda ķ hendina į einhverju į mešan o.s.frv. Svona eins og gert er ķ venjulegum samkvęmisleikjum meš hrökkįla nśtildags. Aš fjórum stundum lišnum voru žeir félagar oršnir dįldiš steiktir, en höfšu aflaš heilmikilla gagna um įlana og eiginleika žeirra. Žeir krufšu žį aušvitaš lķka, en uppgötvun į rafstöš hrökkįla beiš betri tķma.

Į feršalagin žroskašist mikilvęgasti hęfileiki Alexanders, žaš aš greina mynstur ķ nįttśrunni, jafnt lķffręši, jaršfręši og umhverfisfręši.

Į feršinni um Venśsśela tók Alexander eftir žvķ hvernig landbśnašur spęnskra landnema hafši neikvęš įhrif į nįttśru svęšisins. Gróšuržekjan var rofin, jaršvegur skolašist ķ lęki og vötn, og uppblįstur hófst. Žessar athuganir og fleiri sambęrilegar sem hann gerši į feršum sķnum og ķ skrifum, voru žannig kveikjan aš umhverfisfręšum.

Hann hafši grķšarlegan įhuga į jaršfręši og tók hęšarmęlingar og loftžrżstings, skrįši segulįttir (fann segul-mišbaug t.d.) og skošaši jaršlög. En hann sį ekki bara tré, heldur skóg, og hvernig skógar breyttust meš loftslagi. Dreifing plantna og samsetning sżndi sömu mynstur į ólķkum meginlöndum, t.d. noršur eftir Evrópu, upp hlķšar aplanna eša Andesfjallana. Hann skilgreindi žar meš  jafnhitalķnur (isotherms) sem teygja sig um alla jöršina og śtskżra loftslag og vistkerfi.

Žetta sést t.d. ķ samantekt ķ bók hans um landfręši plantna. Til žessa höfšu nįttśrumyndir yfirleitt veriš af stökum sżnum eša śtsżni, en Alexander dró upp yfirlitsmynd, sem sżndi breytingar į lķfrķki frį flatlendi upp aš jökulrönd. Sambęrilegir mosar og fléttur fundust viš jökulrendur ķ Andesfjöllum og ölpunum, og nyrst ķ Evrópu. Hér kom fram vķsindaleg framsetning į stórri heildarmynd - nįttśran var ekki lengur blanda af grjóti, dżrum og plöntum ķ poka, heldur heilstętt yfirgripsmikiš kerfi.

800px-Alexander_von_Humboldt,_Geographie_der_Pflanzen_in_den_Tropen-Ländern,_scans

Alexander von Humboldt og Aime Bonpland sigldu įr og klifrušu mörg eldfjöll ķ S. amerķku. Į jaršfręšikortum Alexanders setti hann fram hugmyndir um gosrįsir og kvikužręr, samtengd fjöll og ašskilin goskerfi.

1024px-Chimborazo_from_the_main_roadEldfjalliš Chimborazao ķ  Ekvador var von Humboldt sérstaklega hugleikiš, žį tališ hęsta fjall ķ heimi (6268 m. en reyndar sį punktur jaršar sem nęst er geimnum af žvķ aš jöršin bungar śt um mišbaug).

Žeir félagar héldu į fjalliš, og tók Alexander męlingar į nokkur hundruš metra fresti. Vert er aš hafa ķ huga aš įriš var 1802 og śtbśnašurinn eftir žvķ. Žeir komust ekki į toppinn, en sagan segir aš śtsżniš og upplifunin hafi opnaš hug Alexanders fyrir stóra samhenginu ķ nįttśrunni.

Feršasaga von Humboldts um amerķkuleišangurinn varš įkaflega vinsęl, og innblįstur mörgum helstu nįttśrufręšingum og hugsušum aldarinnar. Um žaš veršur fjallaš ķ nęsta pistli.

Pistill žessi er byggšur aš miklu leyti į bókinni Invention of nature sem Andrea Wulf gaf śt 2015.

Ķtarefni:

Leó Kristjįnsson. „Hver var Alexander von Humboldt og hvert var hans framlag til vķsindanna?“ Vķsindavefurinn, 11. mars 2011. Sótt 11. desember 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=58666.

Myndir

Mynd af Cimborazo er af wikimedia commons - tekin af

Silvio1973 og mį dreifa meš Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported leyfi.

Geographie der Pflanzen in den Tropen-Ländern (1807) Mynd af Widimedia commons.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband